Kitabu cha Matendo ya Mitume: Kuzaliwa kwa Kanisa

Utangulizi

Fikiria kikundi cha watu wapatao mia moja na ishirini, wamejifungia katika chumba cha juu mjini Yerusalemu. Kiongozi wao aliuawa kwa msalaba wiki saba zilizopita. Ni kweli, walimwona akiwa hai tena, lakini sasa amepaa na wameachwa na maagizo mafupi tu: subirini. Hawana jengo, hawana fedha, hawana ulinzi wa serikali, na hawana mpango wa kimkakati. Miaka thelathini baadaye, ujumbe wao umefika Roma, mji mkuu wa dunia iliyojulikana, na hakuna gereza, mahakama, wala dhoruba ya bahari iliyoweza kuuzuia.

Kitabu cha Matendo kinasimulia jambo hilo. Lakini kinasimulia kwa njia isiyo ya kawaida: mara nyingi wale wanaoenea si wale waliopanga kuenea, na mipaka inayovunjwa ni mipaka ambayo kanisa lenyewe lilikuwa likishikilia kwa nguvu. Katika ukurasa huu utaona ni nani aliandika kitabu hiki na kwa nini, jinsi kilivyoundwa, mada zake kuu, mistari yake muhimu, na jinsi unavyoweza kukisoma kwa namna inayobadilisha maisha yako.

Mtazamo wa mwongozo huu

Watu wengi husoma Matendo kama albamu ya mashujaa: Petro jasiri, Stefano shahidi, Paulo msafiri. Mwongozo huu unasoma tofauti. Matendo ni habari ya Roho Mtakatifu akisukuma kanisa lililokuwa likikwepa kuvuka mipaka: mipaka ya kabila, ya lugha, ya tabaka, ya dini, na ya faraja. Kila hatua kubwa mbele katika kitabu hiki huanza na Mungu akimshtua mtu ambaye hakuwa tayari, si na kamati ikiandika mkakati. Ndiyo maana kitabu kinaisha bila hitimisho, kwa maneno "hana kizuizi." Mwaliko wake ni huu: mipaka ipi Roho anataka kukuvusha wewe, ambayo bado unaishikilia kwa mikono miwili?

Biblia inasema nini kuhusu Kitabu cha Matendo ya Mitume?

Kitabu chenyewe kinajitambulisha kama sehemu ya pili ya kazi moja kubwa. Kinaanza hivi: "Kitabu kile cha kwanza naliandika, Theofilo, katika habari ya mambo yote aliyoanza Yesu kufanya na kuyafundisha" (Matendo 1:1). Neno "aliyoanza" ni muhimu sana. Injili ya Luka ilisimulia mwanzo wa kazi ya Yesu; Matendo inasimulia mwendelezo wake. Yesu hakuacha kutenda alipopaa; alianza kutenda kwa njia nyingine, kwa Roho wake, kupitia watu wake.

Ndiyo maana wengi husema kwamba jina bora la kitabu hiki lingekuwa "Matendo ya Roho Mtakatifu." Roho anatajwa zaidi ya mara hamsini. Yeye anajaza, anaongoza, anazuia, anatuma, anaonya, na wakati mwingine anasukuma watu kwenda mahali wasingekwenda kwa hiari yao.

Msingi wa kitabu chote umewekwa katika maneno ya mwisho ya Yesu duniani: "Lakini mtapokea nguvu, akiisha kuwajilia juu yenu Roho Mtakatifu; nanyi mtakuwa mashahidi wangu katika Yerusalemu, na katika Uyahudi wote, na Samaria, na hata mwisho wa nchi" (Matendo 1:8). Hapa kuna ahadi na ramani kwa wakati mmoja. Ahadi ni nguvu; ramani ni mwelekeo wa nje, kutoka mji mtakatifu hadi kwenye mataifa waliyohesabiwa kuwa najisi. Wanafunzi walikuwa wameuliza kuhusu kurudishwa kwa ufalme wa Israeli. Yesu hakujibu swali lao la kalenda; alibadilisha swali lote na kuwageuza kuelekea dunia.

Ahadi hiyo inatimia sura moja tu baadaye: "Wote wakajazwa Roho Mtakatifu, wakaanza kusema kwa lugha nyingine, kama Roho alivyowajalia kutamka" (Matendo 2:4). Angalia jambo hili: ishara ya kwanza ya Roho si hisia za ndani tu, ni lugha. Mungu anaanza kazi yake mpya kwa kuvunja ukuta wa lugha, kama kutoharibu kwa Babeli kunageuzwa kichwa chini. Habari za matendo makuu ya Mungu zinasikika kwa lugha za watu wote waliohudhuria.

Kilichofuata Pentekoste hakikuwa mkusanyiko wa hisia, bali jamii mpya: "Wakawa wakidumu katika fundisho la mitume, na katika ushirika, na katika kuumega mkate, na katika kusali" (Matendo 2:42). Roho hazalishi watu wa kiroho wanaotangatanga peke yao; anazalisha kanisa lenye mizizi katika mafundisho, meza, na maombi.

Na ujumbe wa kanisa hilo haukuwa wa kupendeza masikio. Petro, akisimama mbele ya viongozi waliomhukumu Yesu, alisema: "Wala hakuna wokovu katika mwingine awaye yote, kwa maana hapana jina lingine chini ya mbingu walilopewa wanadamu litupasalo sisi kuokolewa kwalo" (Matendo 4:12). Neema ya Mungu ni pana kuliko tulivyowaza, ikimkumbatia mtumishi wa Ethiopia, askari wa Kirumi, na fundi wa Kigiriki; lakini haipatikani kwa njia nyingi. Ni pana kwa upande wa watu, na nyembamba kwa upande wa lango. Lango ni Yesu.

Katika sura tisa Mungu anafanya jambo linalodhihirisha mtazamo wa kitabu chote. Anamchagua mtesi mkuu wa kanisa: "Lakini Bwana akamwambia, Nenda, kwa kuwa huyu ni chombo kiteule kwangu, alichukue jina langu mbele ya Mataifa, na wafalme, na wana wa Israeli" (Matendo 9:15). Yule anayeng'oa kanisa anafanywa mjenzi wake mkuu. Hiyo ni neema, na pia ni mkakati wa Mungu wa kuvuka mipaka.

Mwandishi, tarehe, na mazingira ya kuandikwa

Kitabu hakisemi jina la mwandishi wake, lakini ushuhuda wa kanisa la kwanza ni wa sauti moja: ni Luka, tabibu mpendwa aliyetajwa katika Wakolosai 4:14, msafiri mwenzi wa Paulo. Ndani ya kitabu chenyewe kuna dalili ya wazi. Katika sehemu kadhaa kisimulizi kinabadilika kutoka "wao" kwenda "sisi", kwa mfano kuanzia Matendo 16 wanapoingia Filipi, kisha katika safari ya kwenda Yerusalemu, na katika safari ndefu ya kwenda Roma katika sura 27 na 28. Mtu aliyeandika alikuwako. Anajua majina ya bandari, aina ya meli, kina cha maji, na tabia ya upepo.

Luka pia ni mwandishi mwenye uangalifu wa kihistoria. Anatumia majina sahihi ya vyeo vya kiutawala vya karne ya kwanza, akiwaita watawala wa Thesalonike kwa cheo kilichokuwa cha pekee kwa mji huo, na kutofautisha kwa usahihi liwali wa Kipro na mkuu wa Efeso. Kwa mtu anayesoma Biblia kwa imani, hii ni faraja: Injili haikuzaliwa katika ulimwengu wa hadithi, bali katika ulimwengu wa kodi, meli, mahakama, na magereza yenye majina.

Kuhusu tarehe, kitabu kinaisha na Paulo akiwa Roma katika kifungo cha nyumbani kwa miaka miwili, bila kutueleza kilichotokea baadaye. Hakisemi lolote kuhusu kifo cha Paulo, wala kuhusu kuharibiwa kwa hekalu la Yerusalemu mwaka 70, wala kuhusu mateso makali ya Nero. Kwa hiyo wengi wanaamini kwamba Luka aliandika mapema miaka ya sitini, karibu mwaka 62 hivi, wakati hadithi ilikuwa bado inaendelea. Wengine wanapendekeza miaka ya sabini au themanini. Chochote kilicho kweli, tunazungumzia kizazi kimoja tu baada ya matukio yenyewe, wakati mashuhuda walikuwa hai.

Kwa nini aliandika? Kwa sababu tatu zinazoshikamana. Kwanza, kwa Theofilo na wasomaji wengine kuwa na uhakika juu ya mambo waliyofundishwa. Pili, kama utetezi: kitabu kinaonyesha tena na tena kwamba Wakristo hawakuwa waasi wa kisiasa, na kwamba hukumu za mahakama zilizowakabili hazikuwa na msingi. Tatu, na hii ni kuu, ili kanisa lijue asili yake: si taasisi iliyoanzishwa na wanadamu wenye maono, bali jamii iliyozaliwa na Roho na kutumwa duniani.

Uzi unaopita katika Biblia yote

Matendo si kisiwa. Ni kiungo kinachounganisha Injili nne na nyaraka za mitume; ukiiondoa, barua za Paulo zinakuwa kama barua zilizokosa maelezo ya mahali zilipoandikwa. Kwa nafasi hiyo katika kanoni, kitabu hiki kinatuonyesha kwamba mpango wa Mungu haukubadilika kati ya Agano la Kale na Agano Jipya; uliendelea kufumbuka.

Uzi huo unaanza mapema. Mungu alimwambia Abrahamu, "na katika wewe jamaa zote za dunia watabarikiwa" (Mwanzo 12:3). Israeli hakuchaguliwa kwa faida yake tu, bali kuwa njia ya baraka kwa mataifa. Isaya anaimba juu ya mtumishi wa Mungu: "nimekuweka uwe nuru ya Mataifa, uwe wokovu wangu hata miisho ya dunia" (Isaya 49:6). Maneno hayo, "hata miisho ya dunia", ni yale yale yanayosikika katika Matendo 1:8. Yesu hasemi jambo geni; anafungua mlango wa ahadi ya kale.

Ndivyo pia kwa Pentekoste. Petro hakuelezea kile kilichotokea kwa lugha ya hisia mpya; alinukuu nabii Yoeli, ambaye Mungu alisema kwake, "nitamwaga roho yangu juu ya wote wenye mwili" (Yoeli 2:28). Katika Agano la Kale, Roho alishuka mara nyingi juu ya watu wachache waliochaguliwa: mfalme, nabii, mjenzi wa maskani. Musa aliwahi kutamani watu wote wa Bwana wawe manabii. Ezekieli aliahidi moyo mpya na roho mpya ndani ya watu. Matendo 2 ni siku ambayo tamanio hilo linakuwa ukweli kwa mvuvi, kwa mjakazi, kwa mzee, na kwa kijana pamoja.

Uzi mwingine ni ule wa hekalu. Katika Agano la Kale, uwepo wa Mungu ulikaa katika jengo, na kulikuwa na ukuta uliozuia mataifa kuingia mahali patakatifu. Katika Matendo, Roho anakaa katika watu, na Stefano anahubiri hatari ya kumfungia Mungu ndani ya kuta (Matendo 7). Baada ya hotuba hiyo, ndani ya sura moja, Injili inaruka kwenda Samaria na kwa mtumishi wa Ethiopia. Hekalu likikoma kuwa kituo, ujumbe unaanza kutembea.

Kilele cha uzi huu ni Kristo mwenyewe. Kila hotuba katika Matendo, ya Petro huko Yerusalemu, ya Stefano mbele ya baraza, ya Paulo katika sinagogi la Antiokia na katika Areopago ya Athene, inarudi mahali pamoja: Yesu wa Nazareti alikufa, Mungu alimfufua, na sisi ni mashahidi. Agano la Kale lilielekeza mbele kwake; Injili zinasimulia habari yake; nyaraka zinaeleza maana yake kwa maisha ya kanisa. Matendo linaonyesha jinsi habari hiyo ilivyoenda kutoka chumba cha juu hadi mji mkuu wa dunia.

Matendo si kitabu cha mashujaa; ni kitabu cha Roho.

Muundo na mada kuu

Muundo wa kitabu umeandikwa katika mstari mmoja, Matendo 1:8, kama ramani ya duru zinazoenea kama mawimbi ya maji. Sura 1 hadi 7 ni Yerusalemu: kupaa kwa Yesu, Pentekoste, hotuba za Petro, ukuaji wa jamii mpya, ukarimu unaoshtua, mateso ya kwanza, mgogoro wa ndani kuhusu wajane wa Kigiriki, na kifo cha Stefano. Sura 8 hadi 12 ni Uyahudi na Samaria: kutawanyika kwa waumini kutokana na mateso, Filipo akihubiri Samaria na kwa mtumishi wa Ethiopia, kuokoka kwa Sauli, na hatimaye nyumba ya Kornelio Mrumi ikipokea Roho. Sura 13 hadi 28 ni "mwisho wa nchi": safari za Paulo, mkutano wa Yerusalemu, kesi mbele ya Feliksi, Festo, na Agripa, kuvunjika kwa meli, na kuwasili Roma.

Ndani ya ramani hiyo, Luka anaweka aya fupi za muhtasari zinazofanya kazi kama mihimili ya jengo, akitoa taarifa ya ukuaji baada ya kila hatua. Moja yake inasema kwamba neno la Mungu likazidi kuenea na hesabu ya wanafunzi ikaongezeka sana katika Yerusalemu (Matendo 6:7). Angalia kile kinachokua: si tu kanisa, bali "neno". Kwa Luka, mhusika mkuu ni ujumbe wa Mungu unaosonga mbele.

Mada ya kwanza kuu, kama tulivyoona, ni Roho Mtakatifu kama mtendaji halisi. Yeye anajaza katika Pentekoste, anamwambia Filipo aende barabarani, anamzuia Paulo asiingie Bithinia, anamwambia kanisa la Antiokia kumtenga Barnaba na Sauli, na anamshuhudia Paulo kwamba minyororo inamngoja Yerusalemu.

Mada ya pili ni mipaka inayovunjwa, na hapa ndipo kitabu kinachoma. Kanisa halikupanga kwenda Samaria; lilifika huko kwa sababu mateso yaliwatawanya. Petro hakupanga kuingia nyumba ya Mrumi; alihitaji maono matatu na sauti kutoka mbinguni, na baada ya hapo alilazimika kujitetea mbele ya ndugu zake. Kanisa la Yerusalemu lilikutana katika sura 15 kwa sababu wengine walitaka kuweka masharti ya utamaduni kwa Mataifa. Kila hatua ya upanuzi ilikutana na upinzani kutoka ndani, si tu kutoka nje. Ndiyo maana kifungu cha Petro nyumbani kwa Kornelio kinabaki kuwa kimojawapo cha vifungu vya kushtua zaidi katika Biblia: "Hakika natambua ya kuwa Mungu hana upendeleo" (Matendo 10:34-35).

Mada ya tatu ni mateso kama njia, si kizuizi. Kila mahali watu wanapofungwa, kupigwa, au kuuawa, neno linaenea zaidi. Baraza linaamuru wanyamaze, na Petro anajibu kwamba hawawezi kuacha kuyanena mambo waliyoyaona na kuyasikia (Matendo 4:20). Hii ni theologia ya kanisa lisilotegemea uhuru wa kisiasa kwa uhai wake.

Mada ya nne ni jamii mpya: ukarimu, mali inayoshirikiwa kwa hiari, meza moja kwa Myahudi na Myunani, na uongozi unaogawanywa. Na mada ya tano ni Kristo aliyefufuka akiwa Bwana wa vyote, ambaye jina lake huponya, huokoa, na huhukumu.

Mistari muhimu kutoka kitabu hiki

Kwanza, Matendo 1:8. "Lakini mtapokea nguvu, akiisha kuwajilia juu yenu Roho Mtakatifu; nanyi mtakuwa mashahidi wangu katika Yerusalemu, na katika Uyahudi wote, na Samaria, na hata mwisho wa nchi." Neno la kufuatilia hapa ni "mashahidi". Shahidi hasemi mawazo yake; anaeleza kile alichoona. Hilo hupunguza mzigo mkubwa kutoka mabegani yetu. Hatuitwa kuwa wataalamu wa majibu yote, bali watu wanaosema kwa uaminifu kile Mungu amefanya kwa Kristo na kwetu. Na ile orodha ya maeneo si ushauri; ni ratiba. Samaria ilikuwa mahali wanafunzi walipowahi kutaka moto ushuke. Mungu aliwatuma huko.

Pili, Matendo 2:42. "Wakawa wakidumu katika fundisho la mitume, na katika ushirika, na katika kuumega mkate, na katika kusali." Neno "wakidumu" linaonyesha uvumilivu wa kila siku, sio msisimko wa siku moja. Baada ya siku ya Pentekoste yenye upepo na ndimi za moto, maisha ya kawaida ya kanisa yakaonekana kuwa ya kawaida sana: kufundishwa, kuwa pamoja, kula pamoja kwa kumkumbuka Bwana, na kuomba. Kama unatafuta kanisa la Matendo, huanzia hapa, si kwenye maonyesho. Roho aliyeleta lugha mpya ndiye anayeweka watu kwenye vikundi vidogo vya waaminifu wanaokutana nyumbani.

Tatu, Matendo 17:11. "Watu hawa walikuwa waungwana kuliko wale wa Thesalonike, kwa kuwa walilipokea lile neno kwa uelekevu wa moyo, wakayachunguza maandiko kila siku, waone kwamba mambo hayo ni hivyo au sivyo." Hapa Luka anasifu jambo ambalo kanisa la kila kizazi linahitaji: mchanganyiko wa moyo ulio wazi na akili inayochunguza. Wabereya hawakumsifu Paulo kwa upofu, wala hawakumkataa kwa mashaka; walirudi kwenye Maandiko kila siku. Neno lilipata mizizi kwa sababu lilipimwa. Kwa msomaji wa leo, huu ni mwaliko wa kufungua Biblia yako mwenyewe, hata unaposikiliza mwalimu unayemwamini, na kwa mwalimu ni mwaliko wa kufurahi wakati watu wanapohakiki maneno yake.

Mwongozo wa kusoma Matendo kwa vitendo

Njia rahisi zaidi ya kuanza ni kusoma sura moja kwa siku kwa siku ishirini na nane, na kabla ya kila sura kuomba sentensi moja tu: "Roho Mtakatifu, nionyeshe mahali ninapokuzuia." Baada ya kila sura, andika kwenye daftari mambo matatu: Mungu alifanya nini, mtu alipinga nini, na neno lilienda wapi. Baada ya mwezi mmoja utakuwa na ramani ya kitabu chote kwenye mkono wako.

Kama unapenda kusoma kwa vipande, gawanya kitabu katika sehemu tatu za ramani ya Matendo 1:8. Wiki ya kwanza soma sura 1 hadi 7 na uliangalie hasa somo la Pentekoste na maisha ya kwanza ya jamii ya waumini, ukisoma Matendo 2:42 mara nyingi hadi ianze kukuhoji. Wiki ya pili soma sura 8 hadi 12, na hapa jiulize kwa uaminifu ni watu wa aina gani ambao mioyoni mwetu tunawaona mbali sana na Injili; hii ni sehemu ya mipaka inayovunjwa. Wiki ya tatu na ya nne soma sura 13 hadi 28 kwa kasi kidogo, kama safari ya kusafiri, na fuatilia jinsi Paulo anavyobadilisha namna ya kuhubiri kulingana na wasikilizaji, kutoka sinagogi la Antiokia hadi kwa wanafalsafa wa Athene.

Kuna faida kubwa ya kusoma Matendo pamoja na Injili ya Luka, kwa kuwa ni kazi moja ya sehemu mbili. Ukisoma Luka kwanza, utaona kwamba yale Yesu aliyoyafanya katika mwili wake, yaani kuwahubiria maskini, kula na wenye dhambi, na kuvuka mipaka ya utamaduni, ni hasa yale kanisa lake linayafanya kwa Roho wake katika Matendo.

Faida nyingine ni kusoma Matendo pamoja na nyaraka za Paulo. Unapofika Matendo 17 na 18, soma Wathesalonike wa Kwanza; unapofika Matendo 19, soma Wakorintho wa Kwanza; unapofika sura 21 hadi 28, soma Wafilipi. Barua hizo hutoka kuwa maandiko ya mafundisho tu na kuwa sauti za mtu halisi mwenye majeraha, matumaini, na marafiki wenye majina.

Mwisho, chagua kifungu kimoja kutoka Matendo kila mwezi kwa kukariri. Anza na Matendo 4:12, ukisoma kwa sauti hadi kikae moyoni. Na kama unasoma pamoja na wengine, kila mkutano ulize swali moja tu: kwa sababu ya sura hii, tutafanya nini wiki hii ambacho hatukupanga kufanya?

Kioo

Sasa niseme nawe wazi. Kitabu cha Matendo huwa kitamu tunapokisoma kama historia, na huwa kikali tunapokiruhusu kuwa kioo. Kwa maana kitabu hiki hakiulizi kwanza ikiwa unaamini mambo sahihi. Kinauliza mahali ambapo unamzuia Mungu.

Fikiria orodha yako ya watu ambao, kwa kimya, umeamua hawafai. Yule jamaa aliyekuumiza na hakuomba msamaha. Kabila lile, au kanisa lile, au tabia ile ambayo unaiona kuwa mbaya kuliko dhambi zako. Petro alikuwa na orodha kama hiyo, ilikuwa ya kidini na ya kina, na Mungu alimwamsha usiku na maono ili kuivunja. Kama Injili inaweza kumfikia Sauli aliyekuwa akipiga hodi kwenye nyumba za waumini ili kuwapeleka gerezani, hakuna mtu kwenye orodha yako aliye mbali sana na neema.

Fikiria pia mkoba wako. Kanisa la kwanza lilishirikiana mali kwa hiari kiasi kwamba hakuna aliyekosa. Sisi hujadili sana mafundisho na kupanga bajeti kwa kimya kama watu ambao hawajaokolewa. Roho anayekuvusha mipaka ya moyo huvusha pia mipaka ya pochi, ya kalenda, na ya nyumba yako inayotakiwa kuwa na mlango unaofunguka kwa wageni.

Na kama unafikiri hadithi kama hizi ni kwa watu maalum, kumbuka kwamba wale waliopeleka Injili Antiokia hawakuwa mitume. Walikuwa waumini wa kawaida waliokimbia mateso na kuzungumza njiani. Kazi kubwa iliyoendelea katika kitabu hiki iliendeshwa na watu wasiokuwa na majina yaliyoandikwa.

Roho hakuwahi kuomba ruhusa yetu ili kuvunja mipaka.

Kwa hiyo swali la kioo ni hili: ni wapi ambapo unaishi kama mtu anayeuhifadhi Ukristo ndani ya chumba cha juu, salama, kimya, na kilichofungwa?

Imeelezwa kwa watoto

Watoto wanapenda hadithi zenye harakati, na Matendo ni kitabu cha harakati. Njia rahisi ya kuanza ni kusema: Yesu alipopanda mbinguni, hakuwaacha marafiki wake wakiwa peke yao. Alituma Roho Mtakatifu, rafiki na msaidizi asiyeonekana, ili awe pamoja nao kila mahali. Kwa hiyo waliweza kusema habari za Yesu kwa ujasiri, kwa watu wa lugha nyingi, na katika miji mingi, hata kama wakati mwingine watu waliwakasirikia. Habari nzuri za Yesu zilianzia mji mmoja mdogo na kuzunguka hadi mahali pa mbali sana, na hazikukoma pale kitabu kilipokoma; ziliendelea hadi kutufikia sisi.

Kwa watoto wadogo, msisitizo ni kwamba Roho Mtakatifu ni zawadi ya Mungu, na kwamba yeye hatuachi peke yetu. Kwa watoto wa umri wa shule, unaweza kutumia hadithi za kusisimua kama Pentekoste, Petro akitolewa gerezani, na meli inayovunjika, kisha kuwaonyesha jinsi Mungu alivyokuwa akifanya kazi katika kila hadithi. Kwa vijana, maswali yao makubwa yanaenda mahali pengine: kwa nini Wakristo waliteswa, ilikuwaje Paulo alibadilika kutoka mtesi kuwa mhubiri, na ina maana gani kwao kuwa mashahidi shuleni pale ambapo kuamini si jambo maarufu.

Faith.network inatoa maelezo maalum kulingana na umri, yakiwa yamepangwa kwa watoto wa miaka mitatu hadi sita, kwa wale wa miaka saba hadi kumi na miwili, na kwa vijana wa miaka kumi na miwili na zaidi. Chagua kile kinachomfaa mtoto wako, kisha msomee sura moja ya Matendo pamoja naye na muulize: unadhani Mungu alifanya nini hapa?

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Kwa kuhitimisha

Kitabu cha Matendo hakikuandikwa ili tuvutiwe na siku za zamani, bali ili tujue nguvu ipi inayotenda kazi bado. Sura ishirini na nane zinaonyesha jambo moja kwa upole na kwa nguvu: kila mahali kanisa lilikua, ni kwa sababu Roho Mtakatifu alivunja mpaka ambao wanadamu walikuwa wamejenga. Mpaka wa lugha ulivunjwa Pentekoste. Mpaka wa kabila ulivunjwa Samaria. Mpaka wa dini na utamaduni ulivunjwa nyumbani kwa Kornelio na katika mkutano wa Yerusalemu. Mpaka wa uadui wa kibinafsi ulivunjwa katika njia ya Damasko. Na mpaka wa jiografia ulivunjwa hadi Roma, ambapo mfungwa mmoja alihubiri "kwa ujasiri wote, hana kizuizi."

Ndiyo maana kitabu hiki kinaisha bila hitimisho. Luka alitaka usome ukurasa wa mwisho na ujiulize ni wapi hadithi inaendelea sasa. Endelea kwa kusoma Injili ya Luka kama sehemu ya kwanza ya kazi hii, na kwa kusoma barua za Paulo pamoja na safari zake. Kisha rudi kwa Matendo 1:8, sikiliza ahadi ya nguvu, na uangalie ramani. Kuna Samaria mahali fulani katika maisha yako. Roho Mtakatifu anataka kukuvusha huko, na ana nguvu za kufanya hivyo.