Kitabu cha Mambo ya Walawi: Utakatifu, Dhabihu na Damu Inayosafisha

Utangulizi

Kutoka kunamalizika kwa tukio la kutisha: hema takatifu imekamilika, na utukufu wa Bwana unaishukia hadi Musa mwenyewe anashindwa kuingia ndani. Fikiria kambi ile jangwani; maelfu ya mahema yamezunguka hema moja katikati, na ndani ya hema lile anakaa Mungu aliyeligawanya Bahari ya Shamu. Watu wanaamka asubuhi na kuliona wingu lile. Swali linalowaka mioyoni mwao si la kinadharia: Tutaishije jirani na moto usioteketea? Hapo ndipo Mambo ya Walawi kinapoanza, si kwa amri kali, bali kwa sauti ikiita kutoka ndani ya hema. Katika ukurasa huu utagundua ni kwa nini kitabu hiki, kinachoonekana kuwa kigumu zaidi katika Biblia, kwa kweli ni mwongozo wa Mungu wa jinsi ya kukaa karibu naye bila kuangamia, na jinsi kila dhabihu ndani yake inavyoelekeza kwa Yesu Kristo.

Mtazamo wa mwongozo huu

Watu wengi husoma Mambo ya Walawi kama orodha ya makatazo yanayomweka Mungu mbali na wanadamu. Mwongozo huu unasoma kinyume chake: Mambo ya Walawi ni kitabu cha ukaribu. Kinaanza kwa maneno "Bwana akamwita Musa, akasema naye kutoka katika hema ya kukutania," yaani Mungu hazungumzi tena kutoka mlima wa mbali bali kutoka hema iliyopigwa katikati ya kambi. Dhabihu, damu, utakatifu na sikukuu zote ni mipango ya ujirani: jinsi Mtakatifu anavyoweza kuhamia kati ya watu wasio watakatifu bila kuwateketeza. Ukikisoma hivyo, kitabu hiki huacha kuwa ukuta na kuwa mlango.

Biblia inasema nini kuhusu Kitabu cha Mambo ya Walawi?

Kitabu hiki ni cha tatu katika Torati, na jina lake la Kiebrania ni Vayikra, maana yake "Akaita". Jina tulilorithi kupitia Kigiriki na Kilatini, "Mambo ya Walawi", linasisitiza huduma ya ukuhani wa kabila la Lawi, ingawa kwa kweli sehemu kubwa ya kitabu imeelekezwa kwa mkutano wote wa Israeli, si kwa makuhani peke yao. Zaidi ya mara hamsini unakutana na maneno "Bwana akanena na Musa", na hilo ndilo fundo la kitabu kizima: haya si mapendekezo ya kidini yaliyobuniwa na wanadamu, ni maneno ya Mungu mwenyewe.

Mapokeo ya Kiyahudi na ya Kikristo yameshikilia kwa pamoja kwamba Musa ndiye aliyeandika kitabu hiki, na Yesu mwenyewe alinukuu maagizo ya Mambo ya Walawi akiyaita "alichoamuru Musa" alipomtuma yule mkoma kwa kuhani. Wakati wa kuandikwa ni kipindi cha safari ya jangwani, karne ya kumi na tano kabla ya Kristo kwa hesabu ya kawaida, na mahali ni mguu wa Mlima Sinai. Jambo la kushangaza ni kwamba matukio yote ya kitabu hiki yanatokea ndani ya mwezi mmoja hivi: Kutoka 40 inataja kusimamishwa kwa hema siku ya kwanza ya mwezi wa kwanza wa mwaka wa pili, na Hesabu 1:1 inaanza siku ya kwanza ya mwezi wa pili wa mwaka huohuo. Kati ya tarehe hizo mbili, Israeli hawasafiri hata hatua moja. Wanakaa kimya na kusikiliza.

Kinachosemwa ndani ya mwezi huo kinaanza na dhabihu. Mambo ya Walawi 1:3 inasema: "Matoleo yake kwamba ni sadaka ya kuteketezwa ya ng'ombe, atamtoa ng'ombe mume mkamilifu; atamleta mlangoni pa hema ya kukutania, ili akubaliwe mbele za Bwana." Neno la Kiebrania la "matoleo" ni korban, lenye asili ya kitenzi chenye maana ya kukaribia. Sadaka si adhabu; ni njia ya kuja karibu. Na pale mwisho wa mstari panasimama lengo lote la kitabu: "ili akubaliwe mbele za Bwana." Mungu hataki tu watu wamche kwa mbali; anataka wakubaliwe.

Lakini ukaribu huo una gharama, na gharama hiyo ni damu. Mambo ya Walawi 17:11 inaeleza kwa nini: "Kwa kuwa uhai wa mwili u katika hiyo damu; nami nimewapa ninyi hiyo damu juu ya madhabahu, ili kufanya upatanisho kwa ajili ya nafsi zenu; kwani ni hiyo damu ifanyayo upatanisho kwa sababu ya nafsi." Angalia maneno "nimewapa ninyi". Damu si kitu ambacho mwanadamu anampa Mungu ili amtulize; ni zawadi ambayo Mungu anawapa watu wake ili waweze kuishi mbele zake. Huo ni moyo wa neema uliofichwa katikati ya kitabu cha dhabihu.

Nusu ya pili ya kitabu inageuza mwelekeo kutoka madhabahuni kwenda mitaani. Mambo ya Walawi 11:45 inasema: "Kwa kuwa mimi ni Bwana niliyewaleta kutoka nchi ya Misri, ili niwe Mungu wenu; basi, mtakuwa watakatifu, kwa kuwa mimi ni mtakatifu." Fuata mpangilio wa sentensi hiyo kwa makini: kwanza ukombozi, kisha utakatifu. Mungu hawaambii, "Kuweni watakatifu ili niwatoe Misri." Anawaambia, "Nimekwisha kuwatoa; sasa ishini kama watu wa Mungu waliye hai." Utakatifu katika Mambo ya Walawi si njia ya kupata wokovu; ni mavazi ya watu waliokwisha kuokolewa.

Na kilele cha kitabu kinakuja katika sura ya kumi na sita, siku moja kwa mwaka ambapo kuhani mkuu anaingia nyuma ya pazia. Mambo ya Walawi 16:30 inatangaza: "Kwa kuwa siku hiyo mtafanyiwa upatanisho, ili kuwatakasa; nanyi mtatakaswa na dhambi zenu zote mbele za Bwana." Hiyo ndiyo ahadi inayolibeba taifa zima: dhambi zote, si baadhi tu; mbele za Bwana, si mbele za watu.

Uzi unaopita katika Biblia yote

Mambo ya Walawi hakifi mlangoni pa hema. Kinaendelea kuishi katika Biblia nzima kama uzi mmoja unaoshonwa kutoka Sinai hadi Yerusalemu Mpya. Katika Agano la Kale, manabii hawakupinga dhabihu bali walipinga dhabihu zisizo na moyo; Samweli alisema utii ni bora kuliko dhabihu, na Isaya alilalamika juu ya sikukuu zilizogeuka mzigo kwa Mungu kwa sababu mikono iliyotoa sadaka ilikuwa imejaa damu ya wanyonge. Hayo ni malalamiko ya Mambo ya Walawi yenyewe, kwa maana kitabu kile kinaunganisha madhabahu na jirani katika pumzi moja. Ezekieli aliona hekalu jipya, Zaburi ziliimba juu ya mikono safi na moyo mweupe, na Danieli aliomba akiomboleza kwamba hakukuwa na dhabihu wala mahali pa kutolea.

Kisha Agano Jipya linafungua ukurasa na kumwonyesha yule ambaye kitabu kizima kilikuwa kikimngojea. Yohana anaandika kwamba Neno alifanyika mwili "akakaa kwetu", na neno alilotumia linamaanisha kupiga hema. Hema ya kukutania ya Mambo ya Walawi ilipata mwili na mifupa. Yesu alipomgusa mkoma, hakuwa anavunja Mambo ya Walawi 13; alikuwa anaonyesha kwamba utakatifu wake una nguvu kuliko unajisi wa mwingine. Badala ya kuambukizwa unajisi, aliambukiza usafi. Aliposema kwa yule mwanamke mwenye kutoka damu, "Nenda zako kwa amani," alikuwa akimrudisha mtu aliyekuwa amefungiwa nje ya kambi ya ibada kwa miaka kumi na miwili.

Waraka kwa Waebrania ndio tafsiri ya Kikristo iliyo wazi zaidi ya kitabu hiki. Waebrania 9:22 inasema: "Na katika Torati karibu vitu vyote husafishwa kwa damu, na pasipo kumwaga damu hakuna ondoleo." Mstari huo si tangazo la kikatili; ni kumbukumbu ya Mambo ya Walawi 17:11 ikiwekwa chini ya msalaba. Mwandishi anaendelea kueleza kwamba damu ya mafahali na mbuzi haiwezi kuondoa dhambi, na kwamba Kristo aliingia mara moja tu katika patakatifu pa mbinguni kwa damu yake mwenyewe. Siku ya Upatanisho iliyorudiwa kila mwaka ilikuwa ikisema, "Bado, bado, bado." Kalvari ilisema, "Imekwisha."

Petro anachukua Mambo ya Walawi 11:45 na kuiweka mikononi mwa kanisa: "bali kama yeye aliyewaita alivyo mtakatifu, ninyi nanyi iweni watakatifu katika mwenendo wenu wote." Paulo anachukua Mambo ya Walawi 19:18 na kuiita utimilifu wa torati. Yakobo anaiita "sheria ile ya kifalme". Na Ufunuo unafunga Biblia kwa ahadi ile ile iliyoandikwa katika Mambo ya Walawi 26:12, kwamba Mungu atakaa kati ya watu wake na kuwa Mungu wao. Kitabu kilichoanza kwa hema katikati ya kambi kinaishia kwa Mungu katikati ya mji usio na hekalu, kwa sababu Bwana Mungu Mwenyezi na Mwana-Kondoo ndio hekalu lake.

Muundo na mada kuu

Mambo ya Walawi kimejengwa kama hema yenyewe: unaingia kwa nje kupitia madhabahu, unapita katika mambo ya kila siku, na unafika katikati kabisa mahali patakatifu pa patakatifu, kisha unatoka tena nje kuishi maisha ya kawaida ukiwa umebadilika.

Sura ya kwanza hadi ya saba zinashughulikia sadaka tano: sadaka ya kuteketezwa inayojitoa yote kwa Mungu, sadaka ya unga inayoleta kazi ya mikono, sadaka ya amani inayoishia katika karamu ya pamoja, sadaka ya dhambi inayosafisha unajisi, na sadaka ya hatia inayolipa hasara iliyosababishwa. Nyingi za sadaka hizi hazikuwa za kuomba msamaha tu; sadaka ya amani ilikuwa chakula cha shangwe kilicholiwa mbele za Bwana. Mungu wa Mambo ya Walawi anakaribisha watu mezani, si kizimbani tu.

Sura ya nane hadi ya kumi zinasimulia kuwekwa wakfu kwa Haruni na wanawe, na siku ya nane ambayo moto ulishuka kuteketeza dhabihu na watu wakapiga kelele kwa shangwe. Mara tu baada ya shangwe ile, Nadabu na Abihu wanatoa moto usioamriwa, na moto uleule unawateketeza. Mambo ya Walawi 10:3 inatoa ufafanuzi mzito: "Nitatakaswa katika hao wanaonikaribia, nami nitatukuzwa mbele ya watu wote." Ukaribu na Mungu ni upendeleo, si haki ya kujichukulia kiholela.

Sura ya kumi na moja hadi kumi na tano zinahamisha utakatifu kutoka hekaluni kwenda jikoni, chumbani cha kulala, na kwenye ngozi ya mwili. Hapa unakutana na vyakula safi na najisi, kuzaa watoto, magonjwa ya ngozi, ukungu wa nyumbani, na majimaji ya mwili. Kanuni hizi hazikusema kwamba mwili ni mbaya; zilikuwa zikifundisha kwa njia ya kugusika kwamba uzima na mauti haviwezi kuchanganyika mbele za Mungu aliye hai, na kwamba kila sehemu ya maisha iko chini ya macho yake.

Katikati kabisa, kama moyo ndani ya kifua, kunasimama sura ya kumi na sita, Siku ya Upatanisho. Mbuzi wawili, mmoja anachinjwa na damu yake kunyunyizwa mbele ya kiti cha rehema, na mwingine anapelekwa nyikani akiwa amebebeshwa maovu yote ya taifa. Mungu anasafisha wakati mmoja watu wake na mahali pake pa kukaa.

Kuanzia sura ya kumi na saba hadi ishirini na sita kunafuata kile wasomi wanakiita Sheria ya Utakatifu, yenye kauli inayorudiwa kama kiitikio cha wimbo: "Mimi ndimi Bwana." Hapa utakatifu unaonekana katika ndoa, biashara, mizani ya sokoni, heshima kwa wazee, haki kwa mgeni, upendo kwa jirani, na kupumzika kwa ardhi. Sura ya ishirini na tatu inapanga kalenda ya sikukuu, sura ya ishirini na tano inaanzisha mwaka wa Yubile ambapo madeni yanafutwa na watumwa wanarudi nyumbani, na sura ya ishirini na sita inaweka wazi baraka na laana za agano. Sura ya ishirini na saba inahitimisha kwa nadhiri na zaka, ikikumbusha kwamba hata ahadi tunazotoa kwa hiari zina uzito mbele za Bwana.

Kila sehemu ya kitabu hiki inajibu swali moja: Mungu atakaaje nasi?

Mistari muhimu kutoka kitabu hiki

Mambo ya Walawi 17:11 ndio mshipa wa damu wa kitabu kizima: "Kwa kuwa uhai wa mwili u katika hiyo damu; nami nimewapa ninyi hiyo damu juu ya madhabahu, ili kufanya upatanisho kwa ajili ya nafsi zenu; kwani ni hiyo damu ifanyayo upatanisho kwa sababu ya nafsi." Mstari huu unaeleza kwa nini Israeli hawakuruhusiwa kula damu, lakini unafanya zaidi ya hapo. Unatufundisha kwamba dhambi si tatizo la kiakili linalorekebishwa kwa nia njema; ni suala la uzima na mauti. Upatanisho unatokea pale uzima unapotolewa badala ya uzima. Na kwa kuwa Mungu ndiye anayetoa damu hiyo, msalaba hautushangazi kwa ukatili wake bali kwa upendo wake. Waebrania 9:22 inasimama hapa kama kivuli kinachoelekea kwa mwili wake: "pasipo kumwaga damu hakuna ondoleo." Yesu hakuja kuepuka mantiki ya Mambo ya Walawi; alikuja kuikamilisha katika mwili wake mwenyewe.

Mambo ya Walawi 11:45 ndio wito wa kitabu: "Kwa kuwa mimi ni Bwana niliyewaleta kutoka nchi ya Misri, ili niwe Mungu wenu; basi, mtakuwa watakatifu, kwa kuwa mimi ni mtakatifu." Hapa utakatifu haufafanuliwi kwa orodha bali kwa Mtu. Kuwa mtakatifu si kuwa mkali, mkavu, au mwenye sura ya huzuni; ni kufanana na Mungu aliyeokoa watumwa. Kwa sababu yeye ni mwaminifu, watu wake hawadanganyi mizani. Kwa sababu yeye husikia kilio cha mgeni, watu wake hawamkandamizi mgeni. Utakatifu ni mfano wa tabia ya Mungu ukichorwa katika maisha ya kawaida ya binadamu.

Mambo ya Walawi 19:18 ndio tunda la kitabu: "Usifanye kisasi, wala kuwa na kinyongo juu ya wana wa watu wako; bali umpende jirani yako kama nafsi yako; mimi ndimi Bwana." Umeuona mstari huu mara nyingi midomoni mwa Yesu, lakini mara chache umeuona nyumbani kwake, katika Mambo ya Walawi. Umezungukwa na maagizo ya vitendo: usivune shamba lako hadi pembeni, waachie maskini na mgeni; usimlipe mfanyakazi kwa kuchelewa; usimtukane kiziwi; usiweke kikwazo mbele ya kipofu. Upendo hapa si hisia bali ni tabia inayoweza kupimwa kwa jinsi watu dhaifu wanavyoishi karibu nawe. Mungu anaunganisha dhabihu ya madhabahuni na mshahara wa kibarua; haturuhusiwi kutenganisha vitu alivyoviunganisha.

Mwongozo wa kusoma kitabu hiki

Usianze na sura ya kwanza ukiwa na nia ya kumaliza kitabu kwa wiki moja, kwa sababu utachoka kabla ya sura ya saba. Anza na sura ya kumi na sita, moyo wa kitabu, na usome taratibu Siku ya Upatanisho ikiwa mbele yako kama picha ya kazi ya Kristo. Kisha rudi nyuma kwenye sura ya kwanza hadi ya saba, ukisoma sadaka tano si kama taratibu za zamani bali kama pande tano za msalaba mmoja: kujitoa kabisa, kazi iliyotakaswa, ushirika uliorejeshwa, dhambi iliyofunikwa, na hasara iliyolipwa.

Baada ya hapo, soma sura ya nane hadi ya kumi kwa pamoja; shangwe ya siku ya nane na hofu ya moto wa Nadabu na Abihu zinapaswa kusomwa kwa pumzi moja, vinginevyo utamwelewa Mungu vibaya pande zote mbili. Sura ya kumi na moja hadi kumi na tano unaweza kuzisoma kwa kasi zaidi, ukiandika kando swali moja tu: ni nini kinachofundishwa hapa kuhusu uzima, mauti na mipaka? Ukifika sura ya kumi na tisa, punguza mwendo tena. Soma mstari mmoja kwa siku kwa juma zima, kwa sababu sura hiyo ni Amri Kumi zikivaa nguo za kazi.

Sura ya ishirini na tatu isomwe pamoja na kalenda yako mwenyewe. Mambo ya Walawi 23:3 inasema: "Siku sita fanyeni kazi; bali siku ya saba ni sabato ya raha kamili, kusanyiko takatifu; msifanya kazi yo yote; ni sabato ya Bwana katika makao yenu yote." Jiulize kwa unyofu ni sehemu gani ya muda wako iliyowekwa wakfu kweli. Sura ya ishirini na tano isomwe ukiwa na kitabu chako cha hesabu za fedha mkononi, maana Yubile iligusa ardhi, madeni na uhuru wa watu. Malizia na sura ya ishirini na sita ukisoma pamoja na Waebrania 9 na 10, kisha funga kwa 1 Petro 1:13 hadi 25. Ukisoma hivyo, Mambo ya Walawi hakitakuwa kizuizi katika mpango wako wa kusoma Biblia; kitakuwa daraja.

Kioo

Labda umewahi kuruka kitabu hiki kwa sababu kilionekana kigumu. Lakini huenda sababu halisi si ugumu wake, bali ni kwamba kinagusa sehemu za maisha yako ambazo hupendi kuzungumzia kanisani. Mambo ya Walawi hakikubali dini ya Jumapili peke yake. Kinaingia dukani kwako na kuchunguza mizani yako. Kinaangalia jinsi unavyomlipa yule anayekufanyia kazi za nyumbani, na kama malipo yake yanachelewa wiki mbili wakati wewe unanunua vitu usivyohitaji. Kinauliza kuhusu maneno unayosema juu ya watu wasiokusikia, na kuhusu mitego unayowawekea walio dhaifu kuliko wewe.

Kinagusa pia mwili wako na muda wako. Siku sita za kazi na siku moja ya raha ni mpango wa Mungu, na wewe umefanya siku saba za kazi na kujiita mwaminifu. Umechoka, umechukia kazi yako, na unawalaumu watu wa nyumbani kwako kwa uchovu uliouchagua mwenyewe. Mungu anakuambia upumzike, nawe unaona hilo kuwa anasa. Kinagusa kinyongo chako pia. Kuna jina ambalo mpaka leo huwezi kulitaja kwa amani, na Mambo ya Walawi 19:18 inasimama mlangoni mwa moyo wako ikisema usifanye kisasi wala kuwa na kinyongo.

Lakini kabla hujajihukumu hadi kukata tamaa, sikiliza upande wa pili wa kitabu hiki. Mungu hakutoa orodha ya madai kisha akaondoka. Alitoa damu. Alijenga njia ya kuingia. Alisema, "Nimewapa ninyi hiyo damu." Yale ambayo huwezi kujitakasia mwenyewe, Kristo ameyatakasa kwa damu yake mwenyewe nje ya lango la mji. Hivyo leo huitwi kusafisha maisha yako ili ukubaliwe; unaitwa kuja kama ulivyo, kwa yule aliye kuhani wako na dhabihu yako kwa wakati mmoja, kisha kuanza kuishi kama mtu aliyekwisha kukaribishwa.

Utakatifu hauanzii katika juhudi zako; unaanzia katika damu yake.

Imeelezwa kwa watoto

Watoto huuliza maswali ya moja kwa moja kuhusu kitabu hiki, hasa wanaposikia habari za wanyama kuchinjwa. Usikwepe swali; litumie. Unaweza kuanza kwa picha rahisi: fikiria rafiki yako wa karibu anataka kuja kuishi nyumbani kwenu, lakini nyumba yenu imejaa uchafu mwingi sana. Mungu alitaka kuishi karibu na watu wake, naye akawaonyesha jinsi ya kusafisha nyumba ili aweze kukaa nao. Hiyo ndiyo habari ya Mambo ya Walawi.

Kisha eleza kwamba dhambi ni kitu kizito sana, na mtu asiye na hatia alipaswa kulipa gharama. Zamani ilikuwa ni mwana-kondoo asiye na kasoro, na mtoto anaweza kuelewa huzuni ya jambo hilo. Lakini mwambie pia kwamba kila mwana-kondoo yule alikuwa kama kidole kinachoonyesha mbele, hadi siku ambayo Yesu alikuja, naye Yohana Mbatizaji akasema, "Tazama, Mwana-kondoo wa Mungu." Baada ya Yesu, hakuna haja ya kuleta mnyama tena, kwa sababu amelipa mara moja kwa ajili ya wote.

Wasaidie pia kuona upande wa furaha. Mambo ya Walawi kina sikukuu nyingi, chakula cha pamoja, siku za kupumzika, na agizo la kuacha chakula shambani kwa ajili ya maskini. Mungu alitaka watu wake wawe watu wa ukarimu na wenye furaha.

Katika Faith.network tuna maelezo maalum yaliyotayarishwa kwa rika tofauti: hadithi fupi na picha kwa watoto wa miaka mitatu hadi sita, maelezo ya kina zaidi pamoja na maswali ya majadiliano kwa watoto wa miaka saba hadi kumi na miwili, na mijadala ya kina juu ya utakatifu, dhabihu na maadili kwa vijana wa miaka kumi na miwili na kuendelea. Chagua rika la mtoto wako, kisha someni pamoja.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Kwa kuhitimisha

Mambo ya Walawi hakikuandikwa ili kumweka Mungu mbali nawe. Kiliandikwa kwa sababu alikwisha kuhamia karibu, naye akataka watu wake wajue jinsi ya kuishi na jirani kama huyo bila kuteketea. Kila sadaka ya sura saba za kwanza, kila agizo la usafi, kila sikukuu ya sura ya ishirini na tatu, na damu yote ya sura ya kumi na sita, vyote ni upendo wa Mungu ukijieleza kwa lugha ya watu wa jangwani. Ndiyo maana kitabu hiki hakiishii Sinai. Kinaishia Kalvari, ambapo pazia lilipasuka na njia ikafunguliwa kwa wote.

Unapofunga ukurasa huu, chukua hatua moja ya kweli. Fungua Mambo ya Walawi 16 na usome polepole, kisha soma Waebrania 9 na 10 ukiwa unalinganisha. Baada ya hapo, rudi kwenye Mambo ya Walawi 19 na uchague agizo moja la vitendo utakalolitenda juma hili, labda kuhusu mshahara, maneno yako, au mgeni aliye karibu nawe. Mungu ambaye bado anaita kutoka katikati ya watu wake anataka zaidi ya maarifa yako; anataka ujirani.