Aklat ng Levitico: Kabanalan at Paglapit sa Banal na Diyos

Panimula

Karaniwan itong nangyayari tuwing Pebrero. Masigla kang nagsimula ng plano mong basahin ang buong Bibliya sa loob ng isang taon. Ang Genesis ay parang pelikula. Ang Exodo ay puno ng tubig na nahawi at mga himala. Tapos, biglang: dugo ng toro, taba ng bato, mga langib sa balat, mga ibong hindi dapat kainin. At doon tumigil ang marami. Nakasara ang aklat sa pahina ng Levitico, at tahimik na naging palatandaan ito ng isang pangakong hindi natupad.

Pero paano kung ang aklat na iniiwasan nating basahin ang siya palang pinakamalinaw na paliwanag kung bakit tayo makakalapit sa Diyos? Sa gabay na ito, makikilala mo ang Aklat ng Levitico: kung sino ang sumulat nito, kailan, bakit, paano ito binuo, at kung paano nito inihahanda ang puso natin para kay Cristo. Hindi ito listahan ng mga bakod. Ito ay gabay patungo sa isang bukas na pintuan.

Ang tuon ng gabay na ito

Babasahin natin ang Levitico bilang aklat ng bukas na pintuan, hindi bilang aklat ng mga pagbabawal. Pansinin: nagsisimula ito sa isang tawag, hindi sa isang babala. Matapos punuin ng kaluwalhatian ng Diyos ang tabernakulo sa Exodo 40 at hindi na makapasok si Moises, ang Levitico ang sagot ng Diyos sa tanong na naiwan: paano makakalapit ang maruming tao sa Banal na Diyos nang hindi natutupok? Ang buong aklat ay ang Diyos mismo na nagbibigay ng daan. Kaya ang kabanalan dito ay hindi bayad sa pagpasok; ito ay paraan ng pamumuhay ng mga taong pinapasok na. Grasya muna, saka pagsunod.

Ano ang sinasabi ng Bibliya tungkol sa aklat ng Levitico?

Ang unang salita ng aklat sa Hebreo ay vayikra, "at tinawag niya." Hindi "at nag-utos siya." Tinawag ng Panginoon si Moises mula sa tolda ng kapisanan at nagsalita. Ang Diyos na napakabanal kaya't hindi makalapit si Moises ang siya ring Diyos na nagsalita muna bago humingi. Iyan ang tono ng buong aklat.

At ang unang bagay na itinuro niya ay hindi tungkol sa moralidad kundi tungkol sa paglapit. "Kung ang kaniyang alay ay handog na susunugin na kinuha sa bakahan, ay maghahandog siya ng isang lalaking walang kapintasan: sa pintuan ng tabernakulo ng kapisanan ihahandog niya, upang tanggapin sa harap ng Panginoon" (Levitico 1:3, Ang Dating Biblia). Pansinin ang tatlong bagay. Una, may pintuan. Hindi sarado ang Diyos. Ikalawa, may kapalit: isang hayop na walang kapintasan ang pumapalit sa taong may kapintasan. Ikatlo, may layunin: "upang tanggapin." Ang buong seremonya ay umiikot sa isang salitang pangako, na ikaw ay matanggap.

Ngunit bakit kailangan ang dugo? Sinasagot ito ng Levitico sa pinakamalinaw na pangungusap tungkol sa pagtubos sa buong Lumang Tipan: "Sapagka't ang buhay ng laman ay nasa dugo; at aking ibinigay sa inyo sa ibabaw ng dambana upang itubos sa inyong mga kaluluwa: sapagka't ang dugo'y siyang tumutubos dahil sa buhay" (Levitico 17:11). Hindi ito karahasan para sa karahasan. Ito ay buhay na ibinubuhos kapalit ng buhay na nakatakdang mawala. At mahalagang makita na ang Diyos mismo ang nagsasabing aking ibinigay sa inyo. Hindi natin naisip ang sistema ng paghahandog para pakalmahin ang Diyos; ang Diyos ang nagbigay nito para linisin tayo.

Mula roon, lumalabas ang pinakakilalang utos ng aklat: "Sapagka't ako ang Panginoon ninyong Dios: magpakabanal nga kayo, at kayo'y maging mga banal; sapagka't ako'y banal" (Levitico 11:44). Tingnan ang pagkakasunod. Hindi sinabi, "Magpakabanal kayo upang maging Diyos ninyo ako." Sinabi, "Ako na ang Panginoon ninyong Diyos, kaya magpakabanal kayo." Ang pagiging banal dito ay hindi pagiging perpekto; ang salitang-ugat nito ay "ibinukod," "itinalaga." Ang isang bayang tinubos mula sa Egipto ay inaanyayahang mamuhay na kaiba sa mundong iniwan nila.

At ang kabanalang iyon ay hindi lamang tungkol sa seremonya. Sa gitna ng mga tuntunin tungkol sa pagkain at damit at ani, biglang sasabog ang isang utos na hanggang ngayon ay kumakagat: "Huwag kayong manghihiganti o magtatanim laban sa mga anak ng inyong bayan, kungdi iibigin mo ang iyong kapuwa na gaya ng iyong sarili: ako ang Panginoon" (Levitico 19:18). Ang kabanalan sa Levitico ay may mukha ng kapitbahay. May pangalan ito, may utang na hindi binayaran, may salitang nakasakit. Ang taong nakapasok sa pintuan ay lumalabas na iba kung makitungo.

Grasya ang nagbubukas ng pinto; kabanalan ang paraan ng paglakad sa loob.

Sino ang sumulat ng Levitico, at kailan?

Si Moises ang itinuturo ng Kasulatan bilang tagapamagitan ng mga salitang ito. Halos apatnapung beses sa dalawampu't pitong kabanata lumilitaw ang pariralang "At sinalita ng Panginoon kay Moises," at nagtatapos ang aklat sa pahayag na ito ang mga utos na iniutos ng Panginoon kay Moises sa Bundok Sinai para sa bayang Israel (Levitico 27:34). Kinilala rin ito ni Jesus; nang linisin niya ang ketongin, iniutos niyang maghandog ito ng alay na iniutos ni Moises, at ang alay na iyon ay nasa Levitico 14.

Ang pinagmulan ng pangalang "Levitico" ay ang Griyegong Leuitikon, sa pamamagitan ng Latin, na ang ibig sabihin ay "tungkol sa mga Levita," sapagkat ang pamilya ni Aaron mula sa tribo ni Levi ang itinalaga sa gawaing inilarawan dito. Ngunit mas tumpak ang Hebreong pamagat na Vayikra, "at tinawag niya," dahil ang aklat ay hindi talaga manwal para sa klero. Karamihan ng mga utos ay para sa ordinaryong Israelita na dumadaan sa pintuan ng tolda dala ang kaniyang alay.

Ang panahon ay maliwanag: naganap ito sa paanan ng Sinai, sa pagitan ng dalawang petsa. Sa Exodo 40 itinayo ang tabernakulo sa unang araw ng unang buwan ng ikalawang taon mula nang umalis sila sa Egipto. Sa Bilang 1:1, isang buwan lang ang lumipas, nasa ikalawang buwan na sila ng ikalawang taon. Ibig sabihin, ang buong Levitico ay halos isang buwang pananatili ng Israel sa isang lugar, nakaharap sa isang tolda, nakikinig sa isang tinig. Hindi sila naglalakbay sa mga kabanatang ito. Nakatayo sila sa harap ng bagong-tayong bahay ng Diyos at tinuturuan kung paano titira kasama niya.

Tungkol naman sa petsa ng pagkakasulat, inilalagay ng tradisyonal na pagtingin ang panahon ni Moises, mga ikalabinlimang hanggang ikalabintatlong siglo bago si Cristo, depende sa pagtaya ng petsa ng Exodo. May mga iskolar na nagmumungkahi ng mas huling pag-eedit ng materyal, ngunit ang panloob na patotoo ng aklat at ang paggamit nito ng Bagong Tipan ay nagtuturo kay Moises bilang pinagmulan ng mga utos na ito. Ang mahalaga para sa mambabasa ngayon: ito ay mga salitang ibinigay sa isang bayang kakalaya lamang sa pagkaalipin at natutong mabuhay bilang pag-aari ng Diyos.

Balangkas at pangunahing tema

Ang Levitico ay hindi magulong koleksiyon ng mga patakaran. Maayos itong nakaayos, at ang hugis nito ay mismong nagtuturo.

Nagbubukas ito sa mga kabanata 1 hanggang 7 na tumatalakay sa limang uri ng handog: ang handog na susunugin na buong-buong inuubos ng apoy bilang larawan ng lubos na pag-aalay, ang handog na harina na pasasalamat mula sa bunga ng lupa, ang handog sa kapayapaan na sinasaluhan sa isang banal na hapunan, ang handog dahil sa kasalanan na naglilinis ng dungis sa santuwaryo, at ang handog dahil sa pagkakasala na may kasamang pagsasauli sa napinsala. Pansinin ang pagkakasunod: una ang pag-aalay, huli ang pagbabayad-pinsala. Walang relihiyong tanggap sa Diyos na hindi dumadaan sa buhay ng kapwa.

Sumunod ang mga kabanata 8 hanggang 10, ang pagtatalaga kay Aaron at sa kaniyang mga anak. Dito rin nangyari ang isa sa pinakanakakatakot na tagpo sa Lumang Tipan: nagdala sina Nadab at Abihu ng apoy na hindi iniutos, at sila ay namatay. Ang mensahe ay hindi na malupit ang Diyos kundi na ang pintuan ay tunay na pintuan, hindi bitak sa bakod na puwedeng daanan ayon sa sariling gusto. Ang Diyos na nag-aanyaya ang siya ring Diyos na nagtatakda kung paano siya lalapitan.

Ang mga kabanata 11 hanggang 15 ay tungkol sa malinis at marumi: pagkain, panganganak, sakit sa balat, amag sa bahay, mga agas ng katawan. Para sa makabagong mambabasa, ito ang pinakamahirap na bahagi. Ngunit ang punto nito ay hindi kalinisang pangkalusugan kundi isang buhay na paalala: ang kamatayan at pagkasira ay pumasok sa mundo, at hindi ito kayang isama sa presensiya ng Diyos ng buhay. Araw-araw, sa pinakapisikal na paraan, natututo ang Israel na may pagkakaiba sa pagitan ng banal at karaniwan.

Ang kabanata 16, ang Araw ng Pagtubos, ang tuktok at sentro. Isang beses sa isang taon, isang pari lamang, dala ang dugo, papasok sa likod ng tabing. Dalawang kambing: isang pinapatay, isang pinapakawalan sa ilang dala ang mga kasalanan ng bayan. Dito nagtatagpo ang lahat ng sinabi sa unang kalahati ng aklat.

Pagkatapos ng kabanata 16, bumabalik ang usapan sa pang-araw-araw na buhay sa tinatawag na Kodigo ng Kabanalan, mga kabanata 17 hanggang 26: dugo at buhay, sekswalidad, katarungan sa manggagawa, pagtrato sa bingi at bulag, pagsukat na hindi dinadaya, pag-ibig sa dayuhan, mga kapistahan, ang taon ng Jubileo, at sa huli ang mga pagpapala at sumpa. Nagsasara ang aklat sa kabanata 27 tungkol sa mga panata at ikapu, na parang nagsasabi: ang buhay na natanggap sa pintuan ay may halaga, at ang halagang iyon ay ibinabalik natin sa Diyos.

Sa gitna ng aklat ay hindi batas kundi kapatawaran.

Mga mahalagang talata mula sa aklat na ito

Tatlong talata ang parang mga haligi ng buong aklat.

Ang una ay Levitico 16:30: "Sapagka't sa araw na ito gagawin ang pangtubos sa inyo upang kayo'y linisin; sa lahat ng inyong mga kasalanan ay magiging malinis kayo sa harap ng Panginoon." Pansinin kung sino ang gumagawa ng trabaho. Hindi sinasabi, "sa araw na ito ay magsisisi kayo nang sapat." Isang araw sa isang taon, ipinapahayag ng Diyos ang kalinisan ng kaniyang bayan sa harap mismo niya. Walang Israelitang umuuwi noong gabing iyon na nagtataka kung tanggap siya. Ang hirap lang: kinailangan itong ulit-ulitin taon-taon, at iyon mismo ang pinupuntirya ng Hebreo 10.

Ang ikalawa ay Levitico 23:3: "Anim na araw na gagawa, datapuwa't sa ikapitong araw ay sabbath na takdang kapahingahan, siyang banal na pagpupulong; anomang gawa ay huwag ninyong gagawin: isang sabbath sa Panginoon sa lahat ng inyong tahanan." Bago pa banggitin ang Paskua o ang Pentecostes, ang unang kapistahan sa listahan ng mga kapistahan ay ang lingguhang pahinga. At binanggit na "sa lahat ng inyong tahanan," hindi lamang sa tabernakulo. Ibig sabihin, ang kabanalan ay may ritmo, at ang ritmong iyon ay kinabibilangan ng pagtigil. Para sa isang bayang kahapon lamang ay alipin pa sa Egipto na walang day off, ito ay radikal na grasya. Ang pahinga ang unang patunay na ang Diyos, hindi ang ating pagod, ang nagtataguyod sa atin.

Ang ikatlo ay Levitico 19:18, na sinipi ni Jesus bilang pangalawang pinakadakilang utos: "Huwag kayong manghihiganti o magtatanim laban sa mga anak ng inyong bayan, kungdi iibigin mo ang iyong kapuwa na gaya ng iyong sarili: ako ang Panginoon." Ang nakakagulat dito ay ang konteksto. Hindi ito nakasulat sa isang aklat ng tula kundi sa gitna ng mga tuntunin tungkol sa ani at sahod at paghatol sa hukuman. Ang pag-ibig sa kapwa, sa Levitico, ay hindi damdamin. Ito ay kung paano mo ginagapas ang iyong bukid, kung kailan mo binabayaran ang trabahador, kung ano ang sinasabi mo sa likod ng kapatid mo. At ang katwiran ay iisa lamang: "ako ang Panginoon."

Ang tema na dumadaloy sa buong Bibliya

Ang pintuan ng tabernakulo ay hindi pumupunta sa dead end. Sumasanga ito sa buong Kasulatan.

Dinala ng mga propeta ang mensahe ng Levitico sa mga panahong naging panlabas na lamang ang relihiyon. Nang sumigaw si Isaias na kinasusuklaman ng Panginoon ang mga handog nila, hindi niya itinatakwil ang Levitico; ipinapaalala niya ang kabanata 19. Ang dugo sa altar at ang katarungan sa pintuang-bayan ay hindi dalawang magkaibang relihiyon. Isa lamang ang mga ito, at ang Israel ay naging dalubhasa sa una habang kinakalimutan ang ikalawa.

Sa Bagong Tipan, lumitaw ang Levitico sa pinakahindi inaasahang mga lugar. Nang makita ni Juan Bautista si Jesus na palapit, isa ang sinabi niya: "Narito, ang Cordero ng Dios, na nagaalis ng kasalanan ng sanglibutan!" (Juan 1:29). Iyon ay wika ng Levitico 1. Ang hayop na walang kapintasan sa pintuan ng tolda ay naging Tao na walang kasalanan sa labas ng pintuang-bayan ng Jerusalem.

Ang Araw ng Pagtubos naman ay naging kalansay ng buong aklat ng Hebreo. Ang kabanata 9 ay direktang sumisipi sa lohika ng Levitico 17:11 at nagbubuod: "At ayon sa kautusan, ay halos masasabi kong lahat ng mga bagay ay nililinis ng dugo, at maliban na sa pagkabubo ng dugo ay walang kapatawaran" (Hebreo 9:22). Pero ang punto ng Hebreo ay hindi lamang pagkakatulad kundi pagkakaiba. Ang dating mataas na saserdote ay pumapasok taon-taon dala ang dugo ng hayop; si Jesus ay pumasok nang minsanan dala ang sarili niyang dugo, at hindi na siya lumabas para ulitin ito. Hinati ang tabing ng templo mula sa itaas pababa nang siya ay mamatay. Ang pintuan na binuksan nang bahagya sa Levitico 1:3 ay binuksang maluwang magpakailanman.

Hindi rin nawala ang utos sa kabanalan. Sinipi ni Pedro ang Levitico 11:44 at ipinataw ito sa mga Kristiyanong nakakalat sa Asia Minor: "Sapagka't nasusulat, Kayo'y mangagpakabanal; sapagka't ako'y banal" (1 Pedro 1:16). Napansin niya ang kaayusan: una niyang ipinaalala ang mahalagang dugo ni Cristo, saka ang tawag sa banal na pamumuhay. Ganoon din ang Levitico 19:18. Tinawag itong "maharlikang kautusan" ni Santiago, sinabi ni Pablo na dito natutupad ang buong kautusan sa Roma 13:9 at Galacia 5:14, at ginawa itong puso ng etika ng kaharian ni Jesus sa Mateo 22:39.

Sa huling pahina ng Bibliya, natutupad ang pinakapangako ng Levitico 26. Ang Diyos ay lalakad sa gitna ng kaniyang bayan at siya ay magiging kanilang Diyos. Sa Pahayag 21, ang tabernakulo ng Diyos ay nasa piling na ng mga tao, at wala nang tabing, wala nang pari, wala nang alay. Ang Levitico ang simula ng kuwentong iyon.

Gabay sa pagbabasa ng Levitico

Kung nais mong basahin ang Levitico nang hindi nasusuko sa kabanata 13, may ilang praktikal na paraan.

Simulan mo sa dulo ng Exodo. Basahin mo ang Exodo 40:34 hanggang 38, kung saan pinuno ng ulap ang tabernakulo at hindi na makapasok si Moises. Pagkatapos ay buksan mo agad ang Levitico 1:1. Ang tawag mula sa tolda ay sagot sa suliranin ng naunang talata. Kapag nakita mo ang koneksiyong iyon, hindi mo na mababasa ang aklat bilang listahan ng mga patakaran.

Pangalawa, basahin ito nang paunti-unti ngunit may mapa. Sa unang linggo, kabanata 1 hanggang 7, at sa bawat handog ay tanungin mo: ano ang tinutugunan nitong pangangailangan ng puso? Sa ikalawang linggo, kabanata 8 hanggang 15, at huwag kang mabahala kung hindi mo lahat maintindihan; itanong mo na lang kung paano nito itinuturo na seryoso ang Diyos sa buhay at kamatayan. Sa ikatlong linggo, ilaan mo ang buong araw sa kabanata 16 lamang, kasama ang Hebreo 9 at 10. Dito ka maiiyak. Sa ikaapat na linggo, kabanata 17 hanggang 27, at basahin mo ang kabanata 19 nang dahan-dahan, na parang sinulatan ka ni Jesus.

Pangatlo, basahin mo ito kasama ang Hebreo. Kung ang Levitico ang tanong, ang Hebreo ang sagot. Maglaan ka ng kuwaderno at hatiin sa dalawang hanay: ano ang ginawa ng pari noon, at ano ang ginawa ni Cristo na minsanan at sapat na.

Panghuli, huwag kang maghanap ng utos sa bawat talata. Tanungin mo sa halip: ano ang ipinapakita nito tungkol sa Diyos? Maraming bahagi ng Levitico ang hindi na natin sinusunod dahil tapos na ang tinutukoy nito. Ngunit walang bahagi nito ang walang itinuturo tungkol sa kung sino ang Diyos at gaano kalaki ang nais niyang makapiling ka.

Ang Salamin

Kaya hayaan mong tanungin kita nang diretso. Alin ang mas madali para sa iyo: ang maniwalang tanggap ka ng Diyos, o ang pagsikapang maging mabuti nang sapat para tanggapin ka niya?

Dahil ganito ang karamihan sa atin. Alam nating mali ang pakiramdam na kailangan nating kumita ng pagmamahal ng Diyos, pero ganoon pa rin tayo kumilos. Pinupuno natin ang linggo ng gawain hanggang sa halos wala nang hangin, dahil sa kaibuturan natin ay naniniwala tayong ang halaga natin ay sinusukat sa produksiyon. At ang Levitico 23:3 ay humaharang sa daan natin at nagsasabi: tumigil ka sa ikapitong araw. Hindi sapagkat tapos na ang lahat ng trabaho, kundi sapagkat hindi ikaw ang nagtataguyod sa mundo. Masakit iyon. Kapag tumigil ka, haharap ka sa katahimikan kung saan wala kang maipagmamalaki.

May iba namang bahagi na kumakagat. Ang Levitico 19:18 ay hindi tungkol sa mga tao sa malayo. Tungkol ito sa pinsan mong may utang sa iyo, sa kapatid mong hindi ka hiningan ng tawad, sa katrabaho mong kinuha ang kredito sa proyekto mo. Sinasabi ng talata na huwag kang magtanim ng galit. Hindi "huwag kang gumanti," kundi huwag kang magtago ng galit sa loob. Marami sa atin ang hindi naghihiganti pero buhay na buhay ang talaan sa puso natin.

At may isa pang bagay. Baka hindi naman kabanalan ang problema mo kundi pakiramdam na masyado ka nang marumi para lumapit. May bahagi ng buhay mo na iniisip mong hindi na kayang tanggapin ng Diyos: ang nagawa mo sa katawan mo, ang nasayang na pera, ang mga taon na gusto mong bawiin. Ang Levitico ay buong aklat na sinulat para sa mga taong marumi. Ang bawat pahina ng dugo ay sumisigaw na may paraan pabalik na ibinigay ng Diyos mismo. At ngayon ay may pangalan na iyon.

Hindi mo kailangang maglinis muna bago ka lumapit. Ang paglapit mismo ang nagsisimula ng paglilinis.

Ipinaliwanag para sa mga bata

Mahirap bang ipaliwanag ang Levitico sa bata? Hindi, kung hindi mo sisimulan sa dugo kundi sa pintuan.

Subukan mo ito. Sabihin mo sa bata na ang Diyos ay napakabuti at napakalinis, na parang pinakamaliwanag na ilaw. At ang mga tao ay madumi ang mga kamay dahil sa mga maling nagawa nila. Kaya nagtayo ang Diyos ng isang espesyal na tolda sa gitna ng kampo ng kaniyang bayan, dahil gusto niyang maging malapit sa kanila. Pero paano makakapasok ang taong may maruming kamay sa bahay ng pinakamalinis na Diyos? Hindi sinabi ng Diyos, "Umalis kayo." Sinabi niya, "Narito ang pintuan, at narito ang paraan." Nagbigay siya ng paraan para malinis sila. Pagkatapos, nang dumating si Jesus, siya na mismo ang naging handog, minsanan at habambuhay, kaya ngayon ay laging bukas ang pinto para sa atin.

Para sa mas maliliit, doon na lang itigil: gusto ng Diyos na malapit tayo sa kaniya, at siya mismo ang gumawa ng paraan. Para sa mas malalaki, puwede mong ipakita ang Levitico 19:18 at itanong kung sino sa klase nila ang mahirap mahalin, at bakit may kinalaman doon ang kabanalan.

May mga handa nang paliwanag para sa iba't ibang edad sa Faith.network: isang simpleng bersiyon para sa mga preschool na tatlo hanggang anim na taong gulang, isang mas malalim na pagtalakay na may mga tanong para sa elementarya na pito hanggang labindalawa, at isang bersiyon para sa mga tinedyer mula labindalawang taong gulang pataas na humaharap sa mas mabibigat na tanong tungkol sa batas, ritwal, at kung bakit kailangan ng dugo. Mainam itong gamitin sa debosyon ng pamilya o sa pagtuturo sa Linggo.

Mga madalas itanong

Bilang pagtatapos

Hindi aklat ng mga pagbabawal ang Levitico. Ito ay aklat ng isang bukas na pintuan, at ang Diyos mismo ang nagbukas nito. Nagsimula ito sa tinig na tumawag mula sa tolda, dumaan sa pintuan kung saan tinatanggap ang alay, umakyat sa Araw ng Pagtubos kung saan ipinahayag na malinis ang isang buong bayan, at lumabas pabalik sa bukid at palengke at tahanan kung saan ang kabanalan ay nagmumukhang hindi paghihiganti, tapat na timbangan, at pahinga sa ikapitong araw.

Kaya kapag binuksan mo muli ang aklat na ito, huwag mong basahin bilang listahan ng mga hinihingi sa iyo. Basahin mo bilang paglalarawan ng kung gaano kalaki ang pagnanais ng Diyos na makapiling ka. Bawat alay, bawat ritwal, bawat kabanata na parang paulit-ulit ay sumisigaw na may paraan, at ang paraang iyon ay ibinigay niya, hindi inimbento natin.

At ngayon ay may pangalan na ang paraang iyon. Ang Kordero na walang kapintasan ay dumating na, pumasok na nang minsanan, at hindi na kailangang ulitin. Kaya nga sulit na sulit basahin ang Levitico nang dahan-dahan, kasama ang aklat ng Hebreo sa kabilang pahina. Doon mo makikita kung bakit hindi mo kailangang magpanggap na malinis ka. Bukas na ang pinto.