Kitabu cha Waamuzi: Mzunguko wa Uasi, Adhabu na Rehema ya Mungu

Utangulizi

Fikiria kijiji kidogo kwenye milima ya Efraimu. Mavuno yameiva, lakini hakuna anayethubutu kwenda shambani, kwa sababu kila mwaka watu wa Midiani hushuka kama nzige na kuchukua kila kitu. Kijana mmoja amejificha kwenye shinikizo la divai, anapura ngano kwa siri, mikono inatetemeka, moyo umejaa hofu na uchungu. Naye malaika wa Bwana anamjia na kumwita "shujaa mwenye uwezo." Hakuna kitu kinachoonekana cha kishujaa pale. Ni mtu aliyefichwa, taifa lililovunjika, na Mungu anayeendelea kuja.

Hiyo ndiyo dunia ya Kitabu cha Waamuzi: kipindi cha giza, cha damu, cha aibu, ambacho hata hivyo kimejaa rehema isiyoeleweka. Katika ukurasa huu utagundua kitabu hiki kiliandikwa na nani na lini, kinapoanguka katika Biblia nzima, muundo wake, mada zake kuu, mistari yake muhimu, na kwa nini hadithi zake chafu zinakuelekeza moja kwa moja kwa Yesu Kristo. Mwishoni utapata mwongozo wa vitendo wa kukisoma mwenyewe.

Mtazamo wa mwongozo huu

Watu wengi hufundisha Waamuzi kama "mzunguko": dhambi, adhabu, kulia, ukombozi, na kurudia. Ni kweli, lakini si kweli yote. Ukisoma kwa makini utaona kwamba hii si duara inayojirudia mahali pamoja; ni ngazi inayoshuka chini. Kila raundi, Israeli wanaanguka chini zaidi, waamuzi wenyewe wanazidi kuwa wabovu, na toba inazidi kuwa kilio cha maumivu tu. Lakini kitu kimoja hakishuki: rehema ya Mungu inashuka pamoja nao, ikiwafuata hata chini kabisa. Mwongozo huu unasoma Waamuzi si kama orodha ya mashujaa wa kuigwa, bali kama kitabu kinachotuonyesha jinsi Mungu asivyochoka kuja chini kututafuta.

Biblia inasema nini kuhusu Kitabu cha Waamuzi?

Kitabu cha Waamuzi kinaanza mahali ambapo Yoshua kinaishia. Yoshua amekufa, nchi imegawanywa kwa makabila, lakini kazi haijakamilika. Sura ya kwanza inaorodhesha ushindi, kisha inaanza kurudia maneno magumu: hawakuwafukuza. Wakanaani wakabaki katika nchi, na pamoja nao miungu yao, mabikira yao, mashamba yao na mila zao. Kile kilichoanza kama udhaifu wa kijeshi kinageuka kuwa janga la kiroho.

Sura ya pili inatupa ufunguo wa kitabu kizima. Baada ya kizazi kilichomjua Bwana kufa, "wana wa Israeli wakafanya yaliyo maovu machoni pa Bwana, wakawatumikia Mabaali" (Waamuzi 2:11). Ghadhabu ya Bwana ikawaka, akawatia mikononi mwa watekaji. Na hapo, pale ambapo tungetarajia hukumu ya mwisho, tunasoma maneno haya: "Bwana akawainulia waamuzi, waliowaokoa na mikono ya hao waliowateka nyara" (Waamuzi 2:16). Neno "akawainulia" ni muhimu. Waamuzi hawakuchaguliwa na kura za wananchi, hawakujitokeza kwa sifa zao; waliinuliwa na Mungu mwenyewe. Wokovu daima unaanzia juu, si chini.

Lakini mstari unaofuata unaenda mbali zaidi, na hapa ndipo moyo wa kitabu unapopiga: "Na hapo Bwana alipowainulia waamuzi, ndipo Bwana alikuwa pamoja na huyo mwamuzi, na kuwaokoa na mikono ya adui zao siku zote za huyo mwamuzi; kwa kuwa Bwana aliwahurumia kwa sababu ya kuugua kwao kwa ajili ya hao waliowaonea na kuwatesa" (Waamuzi 2:18). Angalia kwa makini sababu inayotolewa. Haisemi kwamba Mungu aliwaokoa kwa sababu walitubu vizuri, wala kwa sababu waliahidi kubadilika. Inasema aliwahurumia kwa sababu ya kuugua kwao. Kilio chao hakikuwa sala nzuri ya kanisani; kilikuwa kilio cha mtu anayepigwa.

Rehema ya Mungu haikuanza na toba yao, bali na kuugua kwao.

Hii ndiyo sababu Waamuzi ni kitabu cha neema, ingawa kinaonekana kuwa kitabu cha ghadhabu. Mungu alikuwa na kila haki ya kuwaacha. Alikuwa amewaonya kwenye Kumbukumbu la Torati kwamba kumwacha kutaleta madhara. Na madhara yalikuja. Lakini kila mara watu walipopiga kelele kutoka chini ya mzigo, moyo wa Mungu ulisogea. Katika Waamuzi 10 kuna mstari wa kushangaza, ambapo baada ya Israeli kuasi tena, inasemwa kwamba roho yake ikahuzunishwa kwa sababu ya taabu ya Israeli. Mungu anayeumia kwa ajili ya watu wanaomwumiza: huyo ndiye Mungu wa Kitabu cha Waamuzi.

Hata hivyo, hatupaswi kulainisha giza. Kitabu kinaonyesha wazi gharama ya dhambi. Mataifa yaliyobaki yanakuwa "miiba katika mbavu zenu." Ibada ya Baali inahusisha utoaji wa watoto, ukahaba wa kidini, na ukatili. Jamii inasambaratika hadi taifa linapigana vita vya wenyewe kwa wenyewe dhidi ya kabila la Benyamini. Mwishoni, bila mwamuzi yeyote aliyebaki, kitabu kinahitimisha kwa uamuzi mkali: "Siku hizo hapakuwa na mfalme katika Israeli; kila mtu alifanya yaliyokuwa ni mema machoni pake mwenyewe" (Waamuzi 21:25). Hiyo si maelezo tu; ni utambuzi wa ugonjwa. Taifa lenye kila mtu kuwa mahakama yake mwenyewe ni taifa linalojiua polepole.

Uzi unaopita katika Biblia yote

Katika Biblia ya Kiebrania, Waamuzi si kitabu cha historia tu; kimewekwa kati ya "Manabii wa kwanza," pamoja na Yoshua, Samweli na Wafalme. Maana yake ni kwamba hadithi hizi zinahubiri. Zinaeleza historia ili kuonyesha ukweli kuhusu Mungu na kuhusu mioyo yetu. Waamuzi kinasimama kama daraja: nyuma yake kuna ahadi za agano kwa Ibrahimu na ushindi wa Yoshua; mbele yake kuna ufalme wa Daudi. Kitabu kinatuacha tukiwa na kiu ya mfalme mwadilifu, na Biblia inatumia kiu hiyo kutuongoza mbali zaidi ya Daudi.

Jambo moja la kupendeza ni kwamba Kitabu cha Ruthu kinaanza hivi: "Ikawa, zamani zile walipoamua waamuzi, kulikuwa na njaa katika nchi." Hadithi ya Ruthu inatokea ndani ya giza lile lile, na ni kama taa ndogo inayowaka kwenye chumba cheusi. Wakati Waamuzi kinatuonyesha wanawake wakitendewa unyama, Ruthu kinatuonyesha mwanamke mgeni akipokelewa kwa fadhili na kuwa bibi wa Daudi, na hatimaye kuingia katika ukoo wa Yesu Kristo. Mungu alikuwa akifanya kazi katika vijiji vidogo wakati taifa lilipokuwa likiporomoka.

Katika Agano Jipya, Paulo anakumbuka kipindi hiki katika hubiri lake Antiokia, akisema kwamba Mungu aliwapa waamuzi hata zamani za nabii Samweli. Lakini kumbukumbu ya ajabu zaidi iko katika Waebrania 11:32: "Nami niseme nini zaidi? Maana wakati usingenitosha kunisimulia habari za Gideoni, na Baraka, na Samsoni, na Yeftha, na Daudi, na Samweli, na manabii." Hapo ndipo neema inapoonekana kwa uwazi wa kutisha. Gideoni aliyetaka ishara mara tatu, Baraka aliyekataa kwenda bila Debora, Yeftha aliyeweka nadhiri ya kipumbavu, Samsoni aliyetawaliwa na tamaa zake: wote wameorodheshwa kati ya watu wa imani. Si kwa sababu maisha yao yalikuwa safi, bali kwa sababu Mungu aliwashika.

Na uzi huu unakomea wapi? Unakomea kwa Yule anayeitwa Mwokozi wa kweli. Waamuzi waliokoa kwa muda; nchi ilistarehe miaka arobaini, kisha giza likarudi. Hakuna mwamuzi aliyeweza kubadilisha moyo wa mtu. Hapo ndipo Yesu anapokuja, si tu kuvunja nira ya mkandamizaji wa nje, bali kushughulikia uasi wa ndani. Mathayo anaandika kwamba Yesu alipowaona makutano "aliwahurumia, kwa sababu walikuwa wamechoka na kutawanyika kama kondoo wasio na mchungaji." Ni huruma ile ile ya Waamuzi 2:18, sasa ikiwa na uso na majina.

Mstari wa mwisho wa Waamuzi unaomboleza kutokuwepo kwa mfalme. Biblia inajibu ombolezo hilo mwishoni mwa Ufunuo, ambapo Yule anayepanda farasi mweupe ana jina lililoandikwa: MFALME WA WAFALME, NA BWANA WA MABWANA. Kitabu kinachoishia kwa machafuko kinapata jibu lake katika Kristo anayetawala kwa haki na kwa upendo.

Muundo na mada kuu

Waamuzi kimejengwa kwa ustadi wa ajabu. Kina utangulizi maradufu, kiini chenye mizunguko sita mikubwa, na hitimisho maradufu. Muundo huu si bahati mbaya; ni njia ya mwandishi kutuonyesha kuporomoka taratibu.

Utangulizi wa kwanza (Waamuzi 1:1 hadi 2:5) unaeleza kushindwa kwa kijeshi: makabila hayakumaliza kazi ya kuitakasa nchi. Utangulizi wa pili (Waamuzi 2:6 hadi 3:6) unaeleza maana ya kiroho ya kushindwa huko, na unatupa mfumo wa mzunguko kwa maneno ya wazi: watu wanaasi, Mungu anawatia mikononi mwa adui, wanalia, Mungu anainua mwamuzi, nchi inastarehe, kisha kizazi kipya kinaanza upya.

Kiini cha kitabu (Waamuzi 3:7 hadi 16:31) kinasimulia habari za waamuzi sita wakuu: Othnieli, Ehudi, Debora pamoja na Baraka, Gideoni, Yeftha na Samsoni. Kati yao wamo waamuzi wadogo wanaotajwa kwa mistari michache tu, kama Shamgari, Tola, Yairi, Ibzani, Eloni na Abdoni. Katikati kabisa kuna Abimeleki, mwana wa Gideoni, ambaye si mwamuzi bali ni kinyume chake: mtu aliyejitwalia mamlaka kwa kuwaua ndugu zake sabini. Yeye ni mfano wa kile kinachotokea pale mwanadamu anapojifanya mfalme bila Mungu.

Hapa ndipo ngazi inayoshuka inapoonekana wazi. Othnieli ni mwamuzi kamili; hadithi yake ni fupi na safi. Ehudi ni mjanja na anatumia hila. Baraka anasita na anapoteza heshima ya ushindi. Gideoni anashinda, kisha anatengeneza naivera ya dhahabu inayokuwa mtego kwa nyumba yake yote. Yeftha ni mtoro aliyeweka nadhiri iliyogharimu binti yake pekee. Samsoni hapigani kwa ajili ya taifa bali kwa ajili ya ugomvi wake binafsi, na mwishowe anafia gerezani akiwa kipofu. Hata kilio cha watu kinapotea: katika hadithi ya Samsoni, Israeli hawamlilii Mungu tena, wamezoea utumwa.

Mzunguko huu si duara; ni ngazi inayoshuka chini.

Hitimisho maradufu (Waamuzi 17 hadi 21) halina mwamuzi hata mmoja. Sehemu ya kwanza inahusu Mika aliyejitengenezea sanamu na Mlawi aliyeuza huduma yake kwa bei nzuri, kisha kabila la Dani likaiba miungu na kuhani pamoja. Hii ni dini iliyopotoka. Sehemu ya pili ni hadithi ya kutisha ya Mlawi na suria wake huko Gibea, ikifuatiwa na vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyokaribia kufuta kabila la Benyamini, na kisha utekaji wa wasichana ili kutatua tatizo walilojitengenezea. Hii ni maadili yaliyoporomoka. Sehemu zote mbili zinarudia msemo ule ule kuhusu kukosekana kwa mfalme.

Kuna kipimo kingine cha kuporomoka ambacho ni rahisi kukosa: namna wanawake wanavyotendewa. Mwanzoni, Aksa anaomba baraka na anapewa. Kisha Debora anaongoza taifa na Yaeli anashinda vita. Kisha binti ya Yeftha anakuwa mwathirika wa nadhiri ya baba yake. Mwishoni, suria wa Mlawi anatolewa nje kwa umati, na wasichana wa Shilo wanatekwa nyara. Jamii inayowatendea wanyonge hivyo imeshuka chini kabisa.

Mada kuu za kitabu zinajitokeza wazi: uaminifu wa Mungu dhidi ya usaliti wa mwanadamu; hatari ya maelewano na ibada ya sanamu; nguvu ya Roho wa Bwana inayowajia watu wasiostahili; Mungu anayetumia vitu vidogo na watu dhaifu; na kiu ya mfalme wa kweli.

Mistari muhimu kutoka kitabu hiki

Mstari wa kwanza ni Waamuzi 2:18. "Na hapo Bwana alipowainulia waamuzi, ndipo Bwana alikuwa pamoja na huyo mwamuzi, na kuwaokoa na mikono ya adui zao siku zote za huyo mwamuzi; kwa kuwa Bwana aliwahurumia kwa sababu ya kuugua kwao kwa ajili ya hao waliowaonea na kuwatesa." Mstari huu unavunja wazo kwamba Mungu hutusaidia pale tu tunapokuwa tumejirekebisha. Israeli hawakuwa wamejirekebisha. Walikuwa wamechoka tu, wameumia, wamefilisika. Na huruma ya Mungu iligusika. Paulo anafafanua jambo hilo hilo kwa maneno ya Agano Jipya: "Bali Mungu aonyesha pendo lake yeye mwenyewe kwetu sisi, kwa kuwa Kristo alikufa kwa ajili yetu, tulipokuwa tungali wenye dhambi" (Warumi 5:8). Mstari huu unaunganishwa moja kwa moja na Waamuzi 2:16, "Bwana akawainulia waamuzi, waliowaokoa na mikono ya hao waliowateka nyara," ambao unatukumbusha kwamba kila mkombozi katika kitabu hiki ni zawadi, si mafanikio ya binadamu.

Mstari wa pili ni Waamuzi 6:12. "Malaika wa Bwana akamtokea, akamwambia, Bwana yu pamoja nawe, Ee shujaa mwenye uwezo." Yanenwa kwa mtu aliyejificha kwenye shinikizo la divai kwa hofu ya Wamidiani. Mungu hakuwa akimsifia Gideoni kwa kile alichokuwa nacho; alikuwa akimtaja kwa kile ambacho angekuwa kwa sababu ya uwepo wake. Hapo ndipo tofauti kati ya kujitia moyo na neno la Mungu inapoonekana. Kujitia moyo kunasema, "una uwezo ndani yako." Mungu anasema, "mimi niko pamoja nawe." Hadithi inaendelea hadi Waamuzi 7:7, ambapo Bwana anapunguza jeshi: "Bwana akamwambia Gideoni, Kwa hao watu mia tatu waliokunywa maji kwa kuramba nitawaokoa ninyi, nami nitawatia Wamidiani mkononi mwako; watu wengine wote waende, kila mtu mahali pake." Mungu alipunguza jeshi kutoka elfu thelathini na mbili hadi mia tatu, si kwa sababu idadi haikuhitajika, bali ili Israeli wasije wakajisifu. Katika Waamuzi Mungu mara kwa mara anachagua njia inayoondoa kabisa nafasi ya kujivuna.

Mstari wa tatu ni Waamuzi 21:25. "Siku hizo hapakuwa na mfalme katika Israeli; kila mtu alifanya yaliyokuwa ni mema machoni pake mwenyewe." Huu ni mstari wa mwisho wa kitabu, na ni kama mlango unaofungwa kwa huzuni. Si wito wa kuwa na serikali kali; ni uchunguzi wa moyo. Pale mwanadamu anapojifanya kipimo cha mema na mabaya, matokeo si uhuru bali ni ukatili. Kitabu kinaishia bila suluhisho, na hiyo ndiyo nia yake: kutuacha tukitazama mbele, kuelekea kwa Mfalme ambaye bado hajaja.

Kioo

Ni rahisi kusoma Waamuzi na kuwahukumu Waisraeli. Wapumbavu; waliona wazi na bado wakarudi kwa Mabaali. Lakini simama kidogo. Je, wewe pia huna kitu unachokirudia, ukijua kinakuumiza? Ile tabia unayoiacha kila Januari na kuirudia kila Machi. Ile kazi inayokula familia yako lakini inakulipa vizuri sana kuiacha. Ile simu unayoishika usiku wa manane ukijua nini kitafuata. Ile hasira unayoiachia nyumbani lakini si ofisini. Mabaali wa leo hawana sanamu za mbao; wana programu, akaunti za benki, na majina mazuri kama "kujitunza" au "mafanikio."

Na tabia ya kushindwa kumaliza kazi? Hiyo ni ya Waamuzi sura ya kwanza. Israeli hawakuwafukuza Wakanaani wote; waliwaacha wachache, wakidhani watawadhibiti. Miaka mia moja baadaye, wajukuu wao walikuwa wakiabudu miungu ya hao "wachache." Dhambi tunayoishikilia kidogo huwa haikai kidogo. Inajenga nyumba, inaoa, inazaa, na mwishowe inatawala.

Lakini kuna upande wa pili wa kioo hiki, nao ni wa kufariji. Kama Mungu alingoja Israeli waje kwake wakiwa safi, asingewaokoa hata mara moja. Alisogea kwa sababu ya kuugua kwao. Hiyo inamaanisha kwamba hata leo, hata leo hii, hupaswi kujipanga kwanza ndipo umwendee. Unaweza kuja ukiwa umechoka, umeaibika, umeshindwa kueleza hata unachohitaji. Kuugua kwako kunatosha kumgusa Baba yako.

Kama unajihisi uko chini ya ngazi, kumbuka hili: rehema ya Mungu imeshuka chini zaidi kuliko ulipoanguka. Msalaba uko chini ya shimo lolote ulilochimba. Swali si kama umeshuka mbali sana; swali ni kama utapiga kelele.

Imeelezwa kwa watoto

Waamuzi ni kitabu chenye hadithi zinazowavutia watoto sana: Ehudi na upanga wake uliofichwa, Yaeli na kigingi chake cha hema, Gideoni na mabomba na taa, Samsoni na nywele zake ndefu. Lakini pia kina matukio ya ukatili ambayo si rahisi kuyaeleza, hasa sura za mwisho. Kwa hiyo hekima inahitajika: si kila sehemu ya Waamuzi inafaa kwa kila umri.

Njia nyepesi ya kuelezea kitabu kizima kwa mtoto ni hii: watu wa Mungu walikuwa kama mtoto anayeshika mkono wa baba yake, kisha anaachilia na kukimbia barabarani. Kila mara walipoachilia, mambo yaliharibika na wakaumia. Kila mara walipolia, Baba alikuja kuwachukua tena. Hakuchoka. Na kila mkombozi aliyekuja alikuwa kama kidole kinachoonyesha mbele, kuelekea kwa Yesu, Mkombozi mkamilifu ambaye hakuacha kazi nusu.

Ni muhimu pia kuwasaidia watoto kuona kwamba Gideoni na Samsoni si mashujaa wa kuigwa katika kila jambo. Waulize, "Nani alikuwa shujaa wa kweli katika hadithi hii?" Jibu daima ni Mungu. Hiyo inawalinda dhidi ya wazo kwamba imani ni suala la kuwa na nguvu nyingi.

Kwenye Faith.network tunaandaa maelezo mahususi ya Kitabu cha Waamuzi kwa makundi matatu ya umri: watoto wadogo wa miaka mitatu hadi sita, watoto wa shule ya msingi wa miaka saba hadi kumi na miwili, na vijana wa miaka kumi na miwili na zaidi. Kila toleo linachagua hadithi zinazofaa umri huo na kutumia lugha inayoeleweka, bila kuficha ukweli kwamba dhambi ina matokeo na neema ina nguvu zaidi.

Mwongozo wa vitendo wa kusoma Waamuzi

Usianze na Samsoni. Hiyo ndiyo kosa la kawaida. Anza na Waamuzi 2:6 hadi 3:6, kwa sababu sehemu hiyo ni ramani ya kitabu kizima. Isome polepole, na andika mwenyewe hatua za mzunguko unavyoziona. Ukielewa sura hiyo, kila hadithi inayofuata itakuwa na maana.

Kwa wiki ya kwanza, soma Waamuzi 1 hadi 5. Utaona kushindwa kwa makabila, kisha Othnieli na Ehudi, kisha hadithi nzuri ya Debora. Usiruke wimbo wa Debora katika sura ya tano; ni mojawapo ya mashairi ya kale kabisa katika Biblia, na unaonyesha jinsi ushindi ulivyoonekana machoni pa waliouimba.

Kwa wiki ya pili, soma Waamuzi 6 hadi 9. Hapa utakutana na Gideoni kuanzia woga wake hadi ushindi wake, kisha utaona anguko lake taratibu, na mwishowe utisho wa Abimeleki. Jiulize: ni wapi Gideoni alianza kujiamini kupita kiasi? Jibu linaweza kukugusa binafsi.

Kwa wiki ya tatu, soma Waamuzi 10 hadi 16. Yeftha na Samsoni ni hadithi ngumu. Usijaribu kuwatakasa. Waache wawe jinsi walivyo, kisha uulize swali moja tu: Mungu alifanya nini licha ya hawa watu?

Kwa wiki ya nne, soma Waamuzi 17 hadi 21, kisha soma Ruthu yote mara moja. Mpangilio huo ni muhimu. Baada ya giza la Gibea, Ruthu inakuwa kama asubuhi. Utaona kwamba katika kipindi kile kile cha machafuko, Mungu alikuwa akijenga ukoo wa Mfalme.

Kila siku ya kusoma, uliza maswali matatu: dhambi inaonekanaje hapa, rehema inaonekanaje hapa, na hii inanielekeza vipi kwa Kristo? Hayo matatu yatazuia Waamuzi kuwa hadithi za vita tu, na yataifanya iwe chakula cha roho.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Kwa kuhitimisha

Kitabu cha Waamuzi si mkusanyiko wa hadithi za mashujaa; ni kumbukumbu ya taifa lililoshuka ngazi kwa ngazi, na ya Mungu aliyeshuka pamoja nalo bila kuchoka. Kila mwamuzi aliyeinuliwa alikuwa dalili ya kitu bora zaidi kinachokuja, na kila mwamuzi aliyeanguka alikuwa ukumbusho kwamba hakuna mwanadamu anayeweza kuwa mwokozi wa kudumu. Mstari wa mwisho unalia kwa kukosa mfalme, na lilio hilo linabebwa na Biblia nzima hadi linapojibiwa na Yule aliyezaliwa Bethlehemu, aliyetawala kutoka msalabani, na anayeitwa Mfalme wa wafalme.

Mungu hakuwa akitafuta mashujaa; alikuwa akitafuta nafasi ya kuokoa.

Ukimaliza kusoma Waamuzi, usimame kwenye swali hili: wapi katika maisha yangu nimeacha kazi nusu, nikiacha Wakanaani wachache wakae? Na kisha kumbuka kwamba neema iliyomfikia Gideoni aliyejificha, Debora aliyeongoza, na Samsoni aliyevunjika, inakufikia wewe pia. Unaweza kuendelea na Kitabu cha Ruthu kuona asubuhi inayofuata usiku huu, au kurudi kwenye Waamuzi 2:18 na kukaa nayo kwa siku kadhaa, ukiruhusu huruma ya Mungu ikuguse upya.