Kitabu cha Kumbukumbu la Torati: Kumbuka Agano na Mpende Mungu Wako
Kitabu cha Kumbukumbu la Torati: Kumbuka Agano na Mpende Mungu Wako
Utangulizi
Fikiria umesimama katika uwanda wa Moabu. Mbele yako kuna mto Yordani, nyuma yako kuna jangwa la miaka arobaini, na kando yako wanasimama mamia ya maelfu ya watu ambao wengi wao hawajawahi kuona Misri hata siku moja. Mzee mmoja mwenye umri wa miaka mia moja na ishirini anasimama mbele yao kuhubiri mahubiri yake ya mwisho. Anajua hataivuka ile mito. Anajua kwamba kizazi kinachomsikiliza kimesikia habari za Bahari ya Shamu kama hadithi tu, siyo kama kumbukumbu. Na kwa hiyo anaanza kusema, tena na tena: kumbukeni.
Kitabu cha Kumbukumbu la Torati ni mahubiri hayo. Katika ukurasa huu utagundua nani aliyekiandika, lini na kwa mazingira gani, jinsi kilivyojengwa, mada zake kuu, mistari yake muhimu, nafasi yake katika Biblia nzima, na mwongozo wa vitendo wa kukisoma mwenyewe.
Mtazamo wa mwongozo huu
Vitabu vingi vinaeleza Kumbukumbu la Torati kama "muhtasari wa sheria." Mwongozo huu unakisoma kwa mtazamo mwingine: hiki ni kitabu cha kizazi cha pili. Kiliandikwa kwa watu waliorithi imani bila kuyaona maajabu kwa macho yao wenyewe, watu ambao baba zao walizikwa jangwani, watu wanaopaswa kumpenda Mungu waliyemsikia habari zake tu. Ndiyo maana neno "kumbuka" linarudi kama mapigo ya moyo, na ndiyo maana amri kuu si "tii" bali "mpende." Mtazamo huu unatuhusu moja kwa moja, kwa sababu sisi pia ni kizazi cha pili, cha kumi, cha mia. Hatukuwepo mlangoni mwa kaburi tupu.
Biblia inasema nini kuhusu Kitabu cha Kumbukumbu la Torati?
Kitabu chenyewe kinatuambia kilipotolewa na kwa nani. Kumbukumbu la Torati 1:1 inafungua kwa maneno haya: "Haya ndiyo maneno aliyowaambia Musa Israeli wote ng'ambo ya Yordani." Hii siyo sheria iliyochongwa mawe tu; ni maneno yaliyonenwa kwa sauti, yakitolewa na mchungaji mzee kwa kundi lake la mwisho. Katika Kiebrania kitabu hiki huitwa Devarim, yaani "Maneno," kutokana na mstari huo wa kwanza. Jina letu la Kiswahili, "Kumbukumbu la Torati," linatokana na tafsiri ya Kigiriki iliyomaanisha "torati ya pili," ikirejelea agizo la Kumbukumbu la Torati 17:18 kwamba mfalme aandikiwe nakala ya torati hii. Majina yote mawili ni ya kweli: ni maneno, na ni torati inayorudiwa.
Lakini kurudiwa huko kuna sababu. Kizazi kilichosimama Sinai kilikuwa kimekwisha kufa. Sasa watoto wao wanasimama mpakani, na hatari kubwa siyo maadui wa Kanaani bali usahaulifu wa mioyo yao wenyewe. Ndiyo maana Musa anasema katika Kumbukumbu la Torati 4:9: "Lakini jihadhari, na kuilinda nafsi yako kwa bidii, usije ukayasahau mambo yale yaliyoonwa na macho yako, yasiondoke moyoni mwako siku zote za maisha yako; bali uwafahamishe wana wako, na wana wa wana wako." Angalia mpangilio: kwanza usisahau wewe mwenyewe, kisha wafundishe watoto wako. Imani isiyoshikwa moyoni haiwezi kurithishwa.
Moyo wa kitabu chote unapatikana katika Kumbukumbu la Torati 6:5: "Nawe mpende Bwana, Mungu wako, kwa moyo wako wote, na kwa roho yako yote, na kwa nguvu zako zote." Hapa tunaona jambo la kushangaza. Torati haianzi kwa orodha ya makatazo bali kwa wito wa mapenzi. Mungu wa agano hadai utii wa kifedha tu; anataka moyo. Na mara tu baada ya mstari huo, Musa anaeleza jinsi upendo huo unavyorithishwa: "Na maneno haya ninayokuamuru leo, yatakuwa katika moyo wako; nawe uwafundishe watoto wako kwa bidii, na kuyanena uketipo katika nyumba yako, na utembeapo njiani, na ulalapo, na uondokapo" (Kumbukumbu la Torati 6:6-7). Imani ya kizazi cha pili haijengwi madhabahuni tu, bali mezani, barabarani, na kitandani.
Kitabu kinaeleza pia kwa nini Mungu aliwachagua. Haikuwa kwa sababu ya ukubwa wao wala uadilifu wao. Katika Kumbukumbu la Torati 7:7-8 tunasoma kwamba Bwana hakuwapenda kwa sababu walikuwa wingi wa watu kuliko mataifa yote, bali kwa sababu aliwapenda na kwa sababu alitaka kuishika kiapo aliyowaapia baba zao. Neema ilikuwepo kabla ya torati. Hiyo ndiyo tofauti kati ya Kumbukumbu la Torati na dini ya kujipatia sifa mbele za Mungu: utii wa Israeli ni jibu la kushukuru, siyo bei ya kununulia upendo.
Na jangwa lenyewe lilikuwa shule. Kumbukumbu la Torati 8:3 inasema: "Akakutweza, akakuacha uone njaa, akakulisha kwa mana, usiyoijua wewe wala baba zako hawakuijua; apate kukujulisha ya kuwa mwanadamu haishi kwa mkate tu, bali huishi kwa kila litokalo katika kinywa cha Bwana." Miaka arobaini ya njaa na mana haikuwa adhabu tupu; ilikuwa somo la kukumbuka chanzo halisi cha uhai. Kizazi cha pili hakikuona Bahari ya Shamu ikigawanyika, lakini kiliona mana ikinyesha kila asubuhi ya maisha yao yote. Mungu alikuwa amewaandikia kumbukumbu zao wenyewe.
Uzi unaopita katika Biblia yote
Kumbukumbu la Torati ni kitabu kinachotoa sauti yake katika Biblia nzima. Vitabu vya Yoshua hadi Wafalme vinapima kila mfalme na kila kizazi kwa kipimo cha kitabu hiki: je, walikumbuka agano au waliusahau? Baraka na laana za Kumbukumbu la Torati 28 zinakuwa ramani ya historia ya Israeli, hadi uhamisho wa Babeli ambao Musa alikwisha kuuonya mapema. Manabii nao hawaleti ujumbe mpya; wanaleta shtaka la agano, wakiwaita watu warudi kwenye maneno waliyoyasahau. Zaburi ya kwanza, ikimsifu mtu anayetafakari torati ya Bwana mchana na usiku, ni mwangwi wa roho ya Kumbukumbu la Torati.
Lakini kitabu hiki hakiishii kwa matumaini ya utii wa mwanadamu. Musa mwenyewe anajua mioyo ya watu wake. Ndiyo maana anatoa ahadi ya ajabu katika Kumbukumbu la Torati 30:6, kwamba Bwana atautahiri moyo wako, na moyo wa uzao wako, upate kumpenda Bwana, Mungu wako, kwa moyo wako wote. Hapo kitabu kinaanza kunyoosha kidole mbele, nje yake chenyewe, kuelekea agano jipya ambalo Yeremia na Ezekieli watalitangaza: Mungu mwenyewe atalazimika kuifanya kazi ya moyo ambayo torati inaidai lakini haiwezi kuizaa.
Kisha anakuja Yesu. Alipojaribiwa jangwani kwa siku arobaini, kama Israeli alivyojaribiwa miaka arobaini, alijibu kila jaribu kwa maneno ya Kumbukumbu la Torati. Kwa jaribu la kwanza akasema: "Imeandikwa, Mtu hataishi kwa mkate tu, ila kwa kila neno litokalo katika kinywa cha Mungu" (Mathayo 4:4). Ni nukuu ya Kumbukumbu la Torati 8:3. Mahali ambapo Israeli alinung'unika, Yesu alitii. Yeye ndiye Mwana mwaminifu aliyepita mtihani ambao kizazi cha kwanza na cha pili kilifeli.
Na pale alipoulizwa amri iliyo kuu, hakutunga jipya; aliinua moyo wa Kumbukumbu la Torati. "Akamwambia, Mpende Bwana Mungu wako kwa moyo wako wote, na kwa roho yako yote, na kwa akili zako zote" (Mathayo 22:37). Yesu anathibitisha kwamba msingi wa torati siyo kanuni bali mapenzi, na kwamba Mungu bado anataka kitu kile kile alichokitaka katika uwanda wa Moabu. Tofauti ni kwamba sasa Yule anayeituma amri hii ndiye pia anayeitimiza kwa niaba yetu na kuimwaga ndani yetu kwa Roho Mtakatifu.
Kuna uzi mwingine pia. Katika Kumbukumbu la Torati 18:15 Musa anaahidi: "Bwana, Mungu wako, atakuondokeshea nabii miongoni mwa ndugu zako kama nilivyo mimi; msikilizeni yeye." Kitabu kinamalizia kwa huzuni ya kwamba hajainuka nabii mwingine kama Musa (Kumbukumbu la Torati 34:10), yaani ahadi ile ilikuwa bado haijatimia. Wakati Petro anahubiri katika Matendo 3, anasema waziwazi kwamba nabii huyo ni Yesu. Mitume wanamwona Kristo kama Musa mkubwa zaidi: anayeleta maneno ya Mungu, anayesimama kati ya Mungu na watu, na anayewavusha watu wake kuingia katika urithi, kitu ambacho Musa hakuweza kukifanya.
Muundo na mada kuu
Wasomi wengi wameona kwamba Kumbukumbu la Torati kimejengwa kama mkataba wa agano wa nyakati za kale, kama mikataba iliyokuwa ikifanywa kati ya mfalme mkuu na wafalme wadogo waliokuwa chini yake. Mpangilio huo unaonekana wazi, na unasaidia sana kuelewa kitabu kinapokwenda wapi.
Sura ya kwanza hadi mstari wa tano ni utangulizi unaotuambia nani anasema, lini, na wapi: ni Musa, katika mwaka wa arobaini, ng'ambo ya Yordani. Kisha kuanzia Kumbukumbu la Torati 1:6 hadi sura ya nne tunapata simulizi la historia. Musa anawaeleza safari yote: wapelelezi kumi na wawili, uasi wa Kadesh-barnea, miaka ya jangwani, ushindi dhidi ya Sihoni na Ogu. Hii siyo historia kwa ajili ya historia; ni msingi wa utii. Kabla Mungu hajadai lolote, anakumbusha alichokifanya. Hii ndiyo njia ya Biblia nzima: neema kwanza, kisha wito.
Sehemu ndefu zaidi ni kuanzia Kumbukumbu la Torati 4:44 hadi sura ya 26, yenye masharti ya agano. Inafunguliwa kwa Amri Kumi zilizorudiwa katika sura ya tano, kisha Shema katika sura ya sita, kisha maelezo marefu ya jinsi upendo kwa Mungu unavyoonekana katika maisha halisi: ibada safi, haki mahakamani, huruma kwa yatima na mjane na mgeni, uaminifu katika biashara, mwaka wa kusamehe madeni, na ukarimu wa kipekee kwa maskini. Jambo la kuvutia ni kwamba sheria hizi mara nyingi zinahitimishwa kwa sentensi ile ile: kumbuka kwamba ulikuwa mtumwa katika nchi ya Misri. Huruma inajengwa juu ya kumbukumbu.
Sura za 27 na 28 ni baraka na laana, zikitangazwa kutoka milima ya Gerizimu na Ebali. Hapa ndipo tunapata Kumbukumbu la Torati 28:1: "Itakuwa utakaposikiza sauti ya Bwana, Mungu wako, kwa bidii, kuyashika kutenda maagizo yake yote nikuagizayo leo, ndipo Bwana, Mungu wako, atakapokutukuza juu ya mataifa yote ya duniani." Baraka zinaelezwa kwa mistari kumi na nne; laana zinaelezwa kwa zaidi ya mistari hamsini. Uzito huo siyo ukatili bali upendo wa mzazi anayeonya kwa nguvu kwa sababu hatari ni ya kweli.
Sura za 29 na 30 ni kufanywa upya kwa agano, zikifikia kilele katika uamuzi wa Kumbukumbu la Torati 30:19. Sura za 31 hadi 34 ni mipango ya mwisho: Yoshua anakabidhiwa uongozi, torati inaandikwa na kuwekwa kando ya sanduku, Musa anaimba wimbo wake mkubwa unaomwita Mungu "Mwamba" ambaye kazi yake ni kamilifu (Kumbukumbu la Torati 32:4), anabariki makabila, kisha anapanda mlima Nebo na kufa akiiona nchi bila kuikanyaga.
Mada kuu zinazozunguka muundo huu ni chache lakini nzito: Mungu mmoja anayestahili upendo usiogawanyika; agano kama uhusiano wenye ahadi na wajibu; nchi kama zawadi isiyostahiliwa; kumbukumbu kama silaha dhidi ya kiburi; na uchaguzi ambao kila kizazi lazima ukifanye upya chenyewe.
Mistari muhimu kutoka kitabu hiki
Mstari wa kwanza ni Kumbukumbu la Torati 6:5: "Nawe mpende Bwana, Mungu wako, kwa moyo wako wote, na kwa roho yako yote, na kwa nguvu zako zote." Unakuja mara tu baada ya tangazo kwamba Bwana Mungu wetu ndiye mmoja. Mantiki yake ni hii: kwa sababu Mungu ni mmoja, hawezi kupendwa kwa sehemu. Hakuna nafasi ya kumpa Mungu Jumapili na kuwapa miungu mingine siku sita. Maneno "moyo," "roho," na "nguvu" si mgawanyo wa kisayansi wa mwanadamu; ni njia ya Kiebrania ya kusema "kila kitu ulicho nacho, kila sehemu yako." Kwa kizazi kilichorithi imani, hii ndiyo changamoto kubwa: unaweza kurithi mafundisho bila kurithi mapenzi.
Mstari wa pili ni Kumbukumbu la Torati 30:19: "Nazishuhudiza mbingu na nchi juu yenu hivi leo, kuwa nimekuwekea mbele yako uzima na mauti, baraka na laana; basi chagua uzima, ili uwe hai, wewe na uzao wako." Neno "leo" linajirudia zaidi ya mara sabini katika kitabu hiki, na hapa linagonga kwa nguvu zaidi. Musa hasemi "wazazi wenu walichagua." Anasema chagua, wewe, leo. Hili ndilo jibu la kitabu kwa tatizo la imani ya kurithi: agano halirithiwi kama shamba; lazima lisainiwe upya na kila moyo. Na tazama mwisho wa mstari: "wewe na uzao wako." Uchaguzi wako leo una kivuli kirefu kinachofika kwa watoto wako.
Mstari wa tatu ni Kumbukumbu la Torati 31:6: "Iweni hodari na moyo wa ushujaa, msiogope, wala msiwahofu; kwa maana Bwana, Mungu wako, yeye ndiye anayekwenda pamoja nawe; hatakupungukia wala hatakuacha." Maneno haya yanasemwa na mtu anayejua kwamba yeye mwenyewe atakuwa amekufa kesho. Kiongozi anaondoka; Mungu anabaki. Ndiyo maana ujasiri wa Biblia hauegemei uwezo wetu wala uwepo wa viongozi wetu wapendwa, bali juu ya uaminifu wa Yule anayeenda mbele yetu. Waraka kwa Waebrania 13:5 unainukuu ahadi hii na kuitumia kwa Wakristo wanaoteseka, ukisema kwamba hatatupungukia kamwe wala hatatuacha kamwe. Ahadi iliyonenwa mpakani bado inasimama leo.
Kioo
Wewe ni kizazi cha pili. Labda ulizaliwa katika nyumba ya Kikristo, ukajua nyimbo kabla hujajua kusoma, ukabatizwa kabla hujajua maana yake. Au labda ulimgeukia Kristo miaka kumi iliyopita, na ule moto wa mwanzo umekuwa mazoea tu. Vyovyote vile, hatari ni ile ile iliyokuwa ikimtia Musa wasiwasi: siyo kwamba utaikana imani, bali kwamba utaisahau huku ukiendelea kuiita yako.
Usahaulifu hauji kwa njia ya kinadharia. Unakuja unapopata kazi nzuri na mshahara unaopanda, na taratibu unaanza kuhesabu usalama wako kwa akaunti badala ya kwa Mungu. Kumbukumbu la Torati 8 ilionya hasa juu ya hilo: siyo njaa ya jangwani iliyokuwa hatari kubwa, bali shibe ya Kanaani. Unakuja pia katika ndoa, pale mnapokuwa mnaishi pamoja miaka mingi bila kuwahi kusali pamoja. Unakuja katika malezi, pale unapowapeleka watoto kanisani lakini hujawahi kuwaambia kwa maneno yako mwenyewe jinsi Mungu alivyokushika mwaka ule mgumu.
Nakuuliza kwa upole: unakumbuka nini? Si mafundisho tu, bali matendo halisi ya Mungu katika maisha yako. Ile siku ya hospitali. Ile barua iliyokuja wakati ulipokuwa huna chochote. Ile dhambi iliyokuwa ikikuua na jinsi neema ilivyokufungua. Kama huwezi kutaja chochote, labda tatizo siyo kwamba Mungu hakufanya chochote, bali kwamba hukuweka kumbukumbu.
Na kuna swali la pili, gumu zaidi. Kumbukumbu la Torati 30:19 inakusimamisha mbele ya chaguo la leo, siyo la jana. Upweke wako, ratiba yako iliyojaa, mwili wako unaochoka, pesa unazozihesabu usiku: katika hali hizo zote Mungu anakuwekea mbele yako uzima na mauti. Hataki tu usikilize; anataka uchague. Habari njema ni kwamba Yule anayekuambia uchague uzima ndiye aliyekwisha kuchagua wewe kwanza, na alipokufa msalabani alifanya chaguo lako liwezekane.
Imeelezwa kwa watoto
Kwa watoto, Kumbukumbu la Torati kinaweza kuelezwa kama hotuba ya kwaheri ya babu mpendwa. Musa ni mzee sana. Ameongoza watu wake jangwani kwa miaka mingi, na sasa anajua kwamba hatakwenda nao mahali wanapokwenda. Kwa hiyo anawakusanya na kusema mambo muhimu sana, mara nyingi akirudia: "Msisahau. Mungu aliwapenda. Mungu aliwalisha. Mpendeni Mungu kwa mioyo yenu yote. Na mkishaingia katika nchi nzuri, msisahau nani aliyewapa."
Ni rahisi kwa watoto kuelewa hili wakitafakari jinsi familia inavyohifadhi kumbukumbu: picha ukutani, hadithi za harusi, sherehe ya kuzaliwa. Mungu naye aliwaambia watu wake washike sikukuu na wasimulie hadithi, ili watoto waulize "kwa nini tunafanya hivi?" na wazazi wapate nafasi ya kujibu. Hapo ndipo mstari wa Kumbukumbu la Torati 6:7 unakuwa hai: kuyanena uketipo nyumbani, utembeapo njiani, ulalapo na uondokapo. Yaani imani inafundishwa katika maisha ya kawaida, siyo darasani tu.
Watoto wadogo pia wanaweza kushika picha ya mana: kila asubuhi chakula kipya, kutosha kwa siku moja tu, kama njia ya Mungu kusema "nitegemee leo."
Kwa kuwa watoto wa umri tofauti wanahitaji lugha tofauti, tumeandaa maelezo mahususi kwa makundi matatu: watoto wadogo wa miaka mitatu hadi sita, watoto wa shule ya msingi wa miaka saba hadi kumi na miwili, na vijana wa miaka kumi na miwili na kuendelea. Kila toleo linashika moyo ule ule wa kitabu lakini kwa kina na maswali yanayolingana na umri. Tunakutia moyo uchague linalomfaa mtoto wako, na usome naye badala ya kumwachia asome peke yake.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Kitabu cha Kumbukumbu la Torati kiliandikwa na nani?
Kitabu chenyewe kinamtaja Musa kama mnenaji wa mahubiri yake yote, na kinasema wazi kwamba aliandika maneno ya torati hii katika chuo na kuwakabidhi makuhani (Kumbukumbu la Torati 31:9, 24). Yesu na mitume pia wanakinukuu kama maneno ya Musa. Sura ya mwisho, inayoeleza kifo na mazishi ya Musa, kwa kawaida inaelezwa kuwa iliongezwa na Yoshua au mwandishi mwingine aliyeongozwa na Roho baada ya kifo chake, jambo ambalo halipunguzi chochote katika uhalisi wa kitabu. Jadi ya kanisa imeshikilia daima kwamba msingi na sauti ya kitabu ni ya Musa mwenyewe.
Jina "Kumbukumbu la Torati" lina maana gani?
Jina la Kiebrania ni Devarim, yaani "Maneno," likitokana na mstari wa kwanza unaosema haya ndiyo maneno aliyowaambia Musa Israeli wote. Tafsiri ya Kigiriki ilikiita kitabu hiki jina lenye maana ya "torati ya pili," kwa sababu ya agizo la Kumbukumbu la Torati 17:18 kwamba mfalme aandikiwe nakala ya torati. Jina la Kiswahili linaunganisha mawazo hayo: ni torati inayorudiwa na kukumbushwa. Lakini ni muhimu kuelewa kwamba haikuwa sheria mpya wala tofauti, bali ni sheria ile ile ikiwekwa upya mbele ya kizazi kipya kilichokuwa kinaingia nchi ya ahadi.
Kitabu cha Kumbukumbu la Torati kiliandikwa lini na wapi?
Mazingira yanatajwa kwa usahihi: katika uwanda wa Moabu, ng'ambo ya mashariki ya Yordani, mwaka wa arobaini tangu kutoka Misri, mwezi wa kumi na moja, siku ya kwanza ya mwezi (Kumbukumbu la Torati 1:3). Kutegemea jinsi tunavyoweka tarehe ya kutoka Misri, hiyo ni karne ya kumi na tano au ya kumi na tatu kabla ya Kristo. Jambo la msingi zaidi kuliko tarehe kamili ni hali hiyo ya mpakani: kila neno la kitabu linasemwa na mtu anayejua kwamba mwisho wake umefika na kwamba watu wake wanaanza sura mpya bila yeye.
Kuna tofauti gani kati ya Kumbukumbu la Torati na Kitabu cha Kutoka?
Kutoka kinasimulia matukio yakitokea: mapigo, Pasaka, Bahari ya Shamu, Sinai. Kumbukumbu la Torati kinahubiri juu ya matukio hayo miaka arobaini baadaye, kwa watu wasiokuwa wameyaona. Kutoka kinatoa sheria kutoka mlimani kwa sauti ya radi; Kumbukumbu la Torati kinaeleza sheria hizo kwa sauti ya mchungaji anayesihi. Ndiyo maana Amri Kumi zinarudiwa katika sura ya tano, lakini sasa zikifuatwa na maelezo, mahubiri, na maombi ya moyo. Kwa ufupi, Kutoka ni simulizi; Kumbukumbu la Torati ni mahubiri juu ya simulizi hilo.
Kwa nini Yesu alinukuu Kumbukumbu la Torati alipojaribiwa jangwani?
Kwa sababu alikuwa akiishi tena hadithi ya Israeli jangwani, lakini kwa utii kamili. Israeli walikaa jangwani miaka arobaini na kushindwa; Yesu alikaa siku arobaini na kushinda. Majibu yake matatu yote yanatoka Kumbukumbu la Torati, kuanzia na Mathayo 4:4 anaponukuu Kumbukumbu la Torati 8:3 kuhusu mwanadamu kutoishi kwa mkate tu. Kwa kufanya hivyo Yesu alionyesha kwamba maneno hayo siyo historia iliyopita bali silaha hai, na kwamba yeye ndiye Mwana mtiifu ambaye Israeli alishindwa kuwa. Ndiyo sababu kitabu hiki ni miongoni mwa vitabu vinavyonukuliwa zaidi katika Agano Jipya.
Je, ni kweli kwamba Musa hakuruhusiwa kuingia nchi ya ahadi?
Ndiyo, na kitabu kinalieleza hilo kwa uchungu usioichwa. Kwa sababu ya kutomtukuza Mungu mbele ya watu kule Meriba, Musa aliambiwa ataiona nchi lakini hataingia. Mwishoni anapanda mlima Nebo, Mungu anamwonyesha nchi yote, kisha anafariki na Bwana mwenyewe anamzika. Kwa Wakristo hili lina somo zito: hata kiongozi mkuu kuliko wote wa Agano la Kale hakuweza kuwaingiza watu katika pumziko la Mungu. Kazi hiyo iliachwa kwa Yoshua, na hatimaye kwa Yesu, ambaye jina lake ni umbo lile lile la jina la Yoshua.
Shema ni nini na kwa nini ni muhimu sana?
Shema ni sala ya Israeli inayoanza na Kumbukumbu la Torati 6:4, "Sikiza, Ee Israeli," ikifuatwa na tangazo kwamba Bwana Mungu wetu ndiye mmoja, kisha amri ya Kumbukumbu la Torati 6:5 ya kumpenda kwa moyo wote, roho yote na nguvu zote. Waisraeli waliisali asubuhi na jioni, na bado wanaisali leo. Umuhimu wake ni kwamba inaunganisha imani na mapenzi: kwa sababu Mungu ni mmoja, upendo wetu kwake hauwezi kugawanywa. Yesu aliinukuu kama amri iliyo kuu kuliko zote katika Mathayo 22:37, akithibitisha kwamba huu ndio moyo wa Maandiko yote.
Je, baraka na laana za sura ya 28 zinanihusu mimi leo?
Zilitolewa kwa Israeli ndani ya agano mahususi lililohusu nchi mahususi, hivyo haziwezi kusomwa kama ahadi za kiotomatiki za utajiri au onyo la maradhi kwa kila Mkristo. Lakini kanuni yake ni ya milele: maisha yanayojipanga na mapenzi ya Mungu huzaa uzima, na yanayomkimbia huzaa uharibifu. Kumbukumbu la Torati 28:1 inaonyesha kwamba utukufu wa Israeli ulikuwa kwa ajili ya mataifa yote kumwona Mungu wao. Kwa Wakristo, Kristo amebeba laana ya torati msalabani, na baraka kuu tunayoipokea ni kuhesabiwa haki na kuwa wana wa Mungu.
Nianzie wapi kusoma Kumbukumbu la Torati?
Anza na sura ya 6 ili kushika moyo wa kitabu, kisha sura ya 8 kuelewa somo la jangwani, kisha sura ya 30 kuona wito wa kuchagua uzima. Baada ya hapo rudi mwanzo na usome sura 1 hadi 4 kama historia inayoeleza chimbuko la mahubiri. Sura 12 hadi 26 ni ndefu na zinahitaji subira; soma ukitafuta jinsi upendo kwa Mungu unavyoonekana katika haki, ukarimu na huruma. Malizia na sura 31 hadi 34, ambazo ni miongoni mwa kurasa za kugusa moyo zaidi katika Agano la Kale.
Kuna uhusiano gani kati ya Kumbukumbu la Torati 6:5 na Mathayo 22:37?
Mathayo 22:37 ni nukuu ya moja kwa moja ya Kumbukumbu la Torati 6:5. Alipoulizwa ni amri ipi iliyo kuu katika torati, Yesu hakuvumbua kitu kipya bali aliinua mstari ambao kila Myahudi alikuwa akiujua kwa moyo. Tofauti ndogo ya maneno, ambapo Mathayo anataja "akili," siyo mabadiliko ya maana bali ni kuweka wazi kwamba kumpenda Mungu kunahusisha fikra zetu pia. Kwa pamoja mistari hii miwili inatuonyesha mwendelezo kati ya Agano la Kale na Jipya: Mungu yule yule, anayetaka kitu kile kile, moyo mzima.
Je, Wakristo wanapaswa kushika sheria zote za Kumbukumbu la Torati?
Hapana, siyo kwa namna ileile. Sheria nyingi za kitabu hiki zilihusu ibada ya hekalu, ukuhani, na maisha ya taifa fulani katika nchi fulani, na zote zinapata utimilifu wake katika Kristo. Hata hivyo, sheria hizo bado ni Neno la Mungu kwetu, na zinatufundisha tabia yake: upendo wake kwa maskini, chuki yake dhidi ya udhalimu, wivu wake juu ya ibada safi. Tunazisoma kwa macho ya msalaba, tukiuliza siyo "ninapaswa kutii nini ili nikubalike," bali "Mungu wangu ni wa namna gani, na ninawezaje kuishi kama mtoto wake."
Kwa nini kitabu kinasisitiza sana neno "kumbuka"?
Kwa sababu usahaulifu ndio dhambi ya kwanza inayozaa dhambi nyingine zote. Musa anajua kwamba watu wake wanakaribia kuingia katika nchi yenye nyumba walizozijenga wengine na mizabibu waliyoipanda wengine, na kwamba shibe huzaa kiburi kwa urahisi zaidi kuliko njaa. Kumbukumbu la Torati 4:9 inaita kumbukumbu kazi ya bidii, jambo la kuilinda nafsi yako kwa makini. Imani haipotei ghafla; inachakaa kimya kimya. Ndiyo maana kitabu kinaagiza sikukuu, hadithi, mawe ya ukumbusho na mafundisho ya nyumbani, yote kwa lengo la kuufanya moyo usisahau.
Kwa kuhitimisha
Kumbukumbu la Torati kiliandikwa kwa watu waliosimama mpakani wakiwa na mikono mitupu ya uzoefu lakini masikio yaliyojaa hadithi. Hawakuiona Misri. Hawakusikia radi ya Sinai. Walichokuwa nacho ni maneno ya mzee mmoja aliyewaambia kumbukeni, mpendeni, na chagueni. Na hiyo ndiyo hali yetu halisi. Hatukuwa Golgotha. Hatukuusikia ule mlio wa jiwe likiviringishwa. Tunarithi imani kutoka kwa wale waliotutangulia, na hatari yetu kubwa siyo mateso bali mazoea.
Lakini kitabu hiki hakituachi mikono mitupu. Kinatupa kumbukumbu za kushika, agano la kusaini upya kila siku, na ahadi kwamba Yule anayekwenda mbele yetu hatatupungukia wala hatatuacha. Zaidi ya hayo, kinatuelekeza kwa Nabii aliye mkuu kuliko Musa, ambaye hakuishia kuiona nchi kwa mbali bali alitufungulia njia ya kuingia.
Ukitaka kwenda mbali zaidi, soma kitabu chote kwa wiki nne huku ukiandika kila mahali panaposemwa "kumbuka" na "leo." Kisha jiulize kwa unyenyekevu: ninachagua nini leo, na watoto wangu watarithi kumbukumbu gani kutoka kwangu?
JL Group
Philippines
Nigeria
Zimbabwe
India
Zambia
South Africa
Malawi
Kenya
Indonesia
DR Congo
Ghana
Nepal
Cameroon
Mozambique
Benin
