Kitabu cha Mithali: Hekima kwa Maisha ya Kila Siku
Utangulizi
Kijana mmoja anasimama mlangoni na begi lake mkononi. Anaondoka nyumbani kwa mara ya kwanza: chuo, kazi, mji mkubwa, marafiki wapya. Baba yake amesimama pale, na ana dakika chache tu za kusema kila kitu anachotaka mwanawe akijue kuhusu pesa, marafiki, ulimi, tamaa, na Mungu. Angeanzia wapi?
Kitabu cha Mithali ni jibu la swali hilo. Si mkusanyiko wa nukuu nzuri za kubandika ukutani. Ni sauti ya mzazi mwenye upendo, akitembea na mtoto wake hadi mlangoni mwa maisha, akimwonyesha njia mbili zinazotoka pale: njia ya hekima na njia ya upumbavu. Kila methali ni hatua moja katika safari hiyo.
Katika ukurasa huu utagundua nani aliandika kitabu hiki na lini, jinsi kilivyojengwa, mada zake kuu, mistari yake muhimu, jinsi kinavyoelekeza kwa Kristo, na mwongozo wa vitendo wa jinsi ya kukisoma bila kukigeuza kuwa orodha ya sheria.
Mtazamo wa mwongozo huu
Wengi husoma Mithali kama kitabu cha kanuni za mafanikio: fanya hivi, utafanikiwa. Mwongozo huu unakiendea kwa mtazamo mwingine kabisa: Mithali ni sauti ya baba mlangoni, si mkataba wa mafanikio. Ni mafunzo yanayotolewa kwa upendo kwa mtu anayeanza safari, si ahadi za kisheria zinazomlazimisha Mungu. Mtazamo huu unabadilisha kila kitu. Unatuepusha na uchungu wa kudhani Mungu amevunja ahadi wakati maisha yanapokwenda tofauti, na unatufungulia furaha ya kugundua kwamba lengo la hekima si mafanikio, bali uhusiano: kumjua yeye aliye chanzo cha hekima yote.
Biblia inasema nini kuhusu Kitabu cha Mithali?
Kitabu chenyewe kinajitambulisha tangu mstari wa kwanza kama "Mithali za Sulemani, mwana wa Daudi, mfalme wa Israeli." Sulemani ndiye jina kubwa linalobeba kitabu hiki, na hiyo si bahati mbaya. Katika 1 Wafalme 3, alipoombwa na Mungu achague chochote, hakuomba mali wala umri mrefu, bali moyo wa ufahamu ili kuwahukumu watu. Mungu alimjibu kwa ukarimu, na 1 Wafalme 4:32 inatuambia kwamba alinena mithali elfu tatu. Kitabu cha Mithali ni sehemu iliyochaguliwa na kuhifadhiwa kwa ajili ya watu wa Mungu vizazi vyote.
Lakini kusudi la kitabu si kuonyesha akili za Sulemani. Kusudi linatajwa waziwazi mwanzoni: "Mtu ajue hekima na adabu; Atambue maneno ya ufahamu" (Mithali 1:2). Neno la Kiebrania linalotafsiriwa "hekima", hokma, halimaanishi kujua mambo mengi. Lilitumika kwa fundi anayejua kutengeneza kitu kwa ustadi, kwa mshonaji, kwa mjenzi. Hekima ya Biblia ni ustadi wa kuishi: kujua nini cha kusema, lini kunyamaza, jinsi ya kutumia pesa, jinsi ya kuchagua rafiki, jinsi ya kufanya kazi.
Hekima si akili nyingi; ni maisha yaliyoelekezwa vyema.
Na ustadi huo unaanzia mahali pamoja tu. Mithali 1:7 inasema: "Kumcha BWANA ni chanzo cha maarifa; Bali wapumbavu hudharau hekima na adabu." Huu ndio mstari wa mlangoni, mlango wa kuingilia kitabu chote. Kabla hujajifunza chochote kuhusu ulimi wako, pesa zako, au ndoa yako, lazima ujue mbele ya nani unaishi. Kumcha Bwana si hofu ya mtumwa anayetetemeka; ni heshima ya ndani inayotambua kwamba Mungu ni Mungu na mimi si Mungu. Mtu asiye na msingi huo anaweza kuwa mwerevu sana na bado awe mpumbavu kabisa.
Mithali 9:10 inarudia jambo hilohilo, lakini kwa nyongeza ya thamani: "Kumcha BWANA ni chanzo cha hekima; Na kumjua Mtakatifu ni ufahamu." Angalia neno "kumjua". Hekima si mfumo unaojitegemea; ni matunda ya uhusiano. Baba aliyesimama mlangoni hataki mtoto wake tu awe na kanuni nzuri mfukoni; anataka mtoto wake amjue Mungu wake.
Ndipo unakuja mstari unaojulikana zaidi katika kitabu chote: "Mtumaini BWANA kwa moyo wako wote, Wala usizitegemee akili zako mwenyewe; Katika njia zako zote mkiri yeye, Naye atayanyosha mapito yako" (Mithali 3:5-6). Wengi huusoma mstari huu kama ahadi ya kwamba Mungu atatuonyesha kila uamuzi kwa uwazi. Lakini hoja yake ni ya kina zaidi. Sulemani hasemi "usifikiri"; kitabu chote ni wito wa kufikiri kwa bidii. Anasema usiziabudu akili zako. Kuna tofauti kubwa kati ya kutumia akili na kuziamini akili kama mungu. Kumkiri Bwana katika njia zako zote maana yake ni kumhusisha katika mambo yote, si tu katika maamuzi makubwa bali hata katika jinsi unavyoendesha biashara yako Jumatatu asubuhi.
Kwa hiyo Biblia inaposema "Mithali", haisemi "vidokezo vya maisha bora". Inasema: hivi ndivyo ulimwengu wa Mungu unavyofanya kazi, na hivi ndivyo mtoto wa Mungu anavyoweza kutembea ndani yake bila kujikwaa.
Uzi unaopita katika Biblia yote
Hekima haikuanza na Sulemani. Katika Mwanzo, Mungu anaumba kwa utaratibu, kwa mpangilio, kwa "ustadi". Bustani ya Edeni ilikuwa mahali pa uchaguzi kati ya kumsikiliza Mungu na kujichagulia mwenyewe kinachofaa. Nyoka alimwahidi Hawa maarifa nje ya Mungu, na hapo ndipo upumbavu ulipoingia ulimwenguni: si ujinga wa akili, bali kujitenga na chanzo cha uzima. Mithali inaandika upya tukio hilo kila siku, kwa sauti mbili barabarani: hekima anaita, upumbavu anaita, na wewe unapaswa kuchagua.
Katika Sheria ya Musa, Israeli waliambiwa kwamba kushika amri za Mungu kungewaonyesha mataifa kuwa wao ni watu wenye hekima na ufahamu. Hekima na utii ni jambo moja likiangaliwa kwa pande mbili. Kitabu cha Mithali kinachukua kanuni kubwa za Sheria na kuzivunja vipande vidogo vinavyoingia mfukoni: jinsi ya kupima mizani sokoni, jinsi ya kumjibu jirani mwenye hasira, jinsi ya kulala usiku bila hatia.
Katika vitabu vya hekima, Mithali husimama pamoja na Ayubu na Mhubiri kama sauti tatu zinazoongea. Mithali inatoa mpangilio wa kawaida: kwa jumla, bidii huleta chakula na uvivu huleta njaa. Ayubu anasimama pale ambapo mpangilio huo unaonekana kuvunjika kwa mtu mwadilifu. Mhubiri anauliza maana ya yote chini ya jua. Ukisoma Mithali peke yake, unaweza kuwa mkatili kwa wanaoteseka. Ukiisoma pamoja na wenzake, unapata hekima kamili.
Kisha kunatokea kitu cha ajabu katika Mithali sura ya nane. Hekima anaongea kama mtu, anasema alikuwepo pamoja na Mungu kabla ya kuumbwa kwa dunia, akifurahi mbele zake wakati wa uumbaji. Waisraeli waliisoma kama ushairi mzuri wa kuonyesha kwamba hekima ni ya milele. Lakini Agano Jipya lilipofika, picha hiyo ilipata uso.
Yesu alisema juu yake mwenyewe, katika Mathayo 12:42, kwamba "aliye mkuu kuliko Sulemani yupo hapa." Paulo aliandika kuhusu Kristo katika Wakolosai 2:3 kwamba "ndani yake zimesitirika hazina zote za hekima na maarifa." Na katika 1 Wakorintho 1:24 anamwita "Kristo, nguvu za Mungu, na hekima ya Mungu." Yule baba aliyesimama mlangoni akifundisha mwanawe alikuwa akiuelekeza mkono wake mbele, mbali, kuelekea mtu ambaye si mwalimu wa hekima tu, bali ni Hekima yenyewe iliyofanyika mwili.
Hii ndiyo sababu Mkristo hawezi kusoma Mithali kama kitabu cha maadili tu. Msalaba ulionekana upumbavu machoni pa ulimwengu, lakini ndio hekima ya Mungu iliyotuokoa. Yeyote anayemwamini Kristo, kwa mujibu wa 1 Wakorintho 1:30, amepata kuwa ndani yake, "aliyefanywa kwetu hekima itokayo kwa Mungu, na haki, na utakaso, na ukombozi." Yaani hekima si kitu tunachokipata kwa juhudi zetu peke yake; ni zawadi tunayoipokea ndani ya mtu.
Na Yakobo, kitabu ambacho mara nyingi huitwa Mithali ya Agano Jipya, kinaweka mkono wa mwisho kwenye uzi huu: "Lakini mtu wa kwenu akipungukiwa na hekima, na aombe dua kwa Mungu, awapaye wote kwa ukarimu, wala hakemei; naye atapewa" (Yakobo 1:5).
Muundo na mada kuu
Kitabu cha Mithali kina sura thelathini na moja na mistari mia tisa na kumi na tano, na hakikuandikwa kwa mkupuo mmoja. Ni kama jengo lililojengwa kwa vipindi, kwa mikono ya wajenzi kadhaa, chini ya usimamizi wa Roho Mtakatifu.
Sehemu ya kwanza ni sura moja hadi tisa, na hii ndiyo moyo wa mtazamo wetu. Hapa hakuna mithali fupifupi; kuna mahubiri marefu ya baba kwa mwana. Mara kwa mara unasikia ile sauti: "Mwanangu, yasikilize mafundisho ya baba yako, Wala usiiache sheria ya mama yako" (Mithali 1:8). Baba anaonya juu ya marafiki wanaovizia damu, juu ya mwanamke mgeni, juu ya udhamini wa haraka, juu ya uvivu. Katikati ya yote, Hekima anasimama barabarani kama mwanamke anayeita kwa sauti kubwa, na Upumbavu naye anaita kutoka mlangoni mwake. Sura tisa inamalizia kwa karamu mbili: karamu ya Hekima na karamu ya Upumbavu, na kila mtu anaalikwa kuchagua atakayeketi wapi.
Sehemu ya pili ni sura kumi hadi 22:16, na hapa sauti inabadilika kabisa. Sasa ni mithali fupi, karibu mia tatu sabini na tano, kila moja ikiwa na mistari miwili inayolinganisha au kupingana. Ni kama mzazi ambaye tayari amemaliza hotuba yake ndefu na sasa anampa mwanawe zana za mkononi, moja baada ya nyingine.
Sehemu ya tatu, kuanzia 22:17 hadi 24:34, inaitwa "maneno ya wenye hekima". Sehemu hii inafanana kwa karibu na maandiko ya hekima ya Misri ya kale, jambo linaloonyesha kwamba Mungu, katika neema yake, alichukua hata namna za kufundisha zilizojulikana ulimwenguni na kuzitakasa kwa kusudi lake.
Sehemu ya nne, sura 25 hadi 29, ina kichwa cha ajabu: hizi ni mithali za Sulemani zilizonakiliwa na watu wa Hezekia, mfalme wa Yuda. Hezekia alitawala takribani miaka mia mbili na hamsini baada ya Sulemani, karne ya nane kabla ya Kristo. Wakati wa uamsho wake wa kiroho, waandishi wake walirudi kwenye kumbukumbu za kale wakachimbua hekima iliyokuwa imesahauliwa. Hii inatuambia kitu kizuri: kitabu hiki kilikusanywa kwa vipindi virefu, tangu enzi za Sulemani karibu mwaka 970 kabla ya Kristo hadi baada ya uhamisho, na kila kizazi kilikirithisha kwa uangalifu.
Sehemu za mwisho ni sauti mbili za wageni. Sura thelathini ni maneno ya Aguri mwana wa Yake, mtu mnyenyekevu anayekiri kwamba hana hekima ya kutosha, na maombi yake ya kutopewa umaskini wala utajiri mwingi ni miongoni mwa maombi mazuri kuliko yote katika Maandiko. Sura thelathini na moja inaanza na maneno ambayo mama wa Mfalme Lemueli alimfundisha, akimwonya juu ya wanawake, pombe, na kuwasahau maskini.
Kisha kitabu kinafungwa kwa shairi la akrostiki, kila mstari ukianza na herufi ya alfabeti ya Kiebrania kwa mpangilio, likimsifu mwanamke mwenye hekima. Ni kama kitabu kinaanza na Hekima akiita barabarani na kumalizia na Hekima aliyeingia nyumbani, sokoni, na shambani.
Mada kuu zinazopita katikati ya haya yote ni chache lakini zenye nguvu: kumcha Bwana kama msingi wa yote; njia mbili zinazotofautiana; nguvu ya ulimi; matumizi ya pesa na kazi; uadilifu wa moyo; heshima kwa maskini; na ukweli kwamba matendo yana matokeo katika ulimwengu ulioumbwa na Mungu mwenye haki.
Mistari muhimu kutoka kitabu hiki
Kati ya mistari yote, mitatu inagusa maeneo ambayo maisha yetu hupasuka mara nyingi zaidi: ulimi, familia, na urafiki.
Wa kwanza ni Mithali 15:1: "Jawabu la upole hugeuza hasira; Bali neno liumizalo huchochea ghadhabu." Fikiria ugomvi nyumbani saa nne usiku, au ujumbe mkali uliopokea kazini. Kuna sekunde moja, ndogo sana, kati ya kusikia na kujibu. Mstari huu unaishi katika sekunde hiyo. Sulemani hasemi kwamba upole utakufanya ushinde mabishano; anasema upole una nguvu ya kubadilisha mwelekeo wa jambo zima. Hasira ni kama moto, na maneno ni kama kuni au maji. Kitabu cha Mithali kinarudia mara nyingi kwamba mauti na uzima huwa katika uwezo wa ulimi, na hapa tunaonyeshwa jinsi ya kuchagua uzima kwa sentensi moja tu. Katika Kristo hii si mbinu ya kisaikolojia; ni sura ya yule aliyeteswa wala hakutishia.
Wa pili ni Mithali 22:6: "Mlee mtoto katika njia impasayo, Naye hataiacha, hata atakapokuwa mzee." Mstari huu umeleta faraja kubwa na pia maumivu makubwa. Wazazi wengi waaminifu wamekaa na machozi wakijiuliza kwa nini mwanao amekwenda mbali na Mungu ingawa walimlea kanisani. Hapa ndipo mtazamo wa mwongozo huu unatusaidia. Mithali ni sauti ya baba mlangoni, si mkataba wa kisheria. Methali ni kauli ya hekima ya jumla, ikieleza jinsi mambo huwa mara nyingi, si dhamana isiyoshindwa inayofuta uchaguzi wa mtu mwingine. Malezi mema huelekeza mtoto katika njia inayolingana na tabia na kipawa alichopewa na Mungu, na huacha alama isiyofutika. Lakini kila mtoto ni nafsi hai mbele za Mungu, na neema haipitii kwa urithi wa moja kwa moja. Endelea kulea, endelea kuomba, na acha matokeo mikononi mwa Baba mwenye rehema.
Mithali si mkataba; ni ramani ya njia.
Wa tatu ni Mithali 27:17: "Chuma hunoa chuma; Kadhalika mtu hunoa uso wa rafiki yake." Picha hapa si ya kubembelezana. Chuma kinaponoa chuma kuna kelele, kuna cheche, kuna msuguano. Urafiki wa kweli si ule unaokubaliana na kila kitu unachosema; ni ule unaothubutu kukwambia ukweli utakaokuumiza kidogo leo ili ukuokoe kesho. Katika ulimwengu wa marafiki wa mtandaoni ambao huondoka mara tu unapowakosoa, mstari huu unatuita kwenye urafiki wa ana kwa ana, wa muda mrefu, wenye uaminifu wa kutosha kubeba ukweli.
Kioo
Kitabu hiki kina tabia ya kukusoma wewe kuliko unavyokisoma.
Unaweza kuwa unajua kwamba unatakiwa kumcha Bwana, lakini fungua daftari lako la matumizi ya mwezi uliopita na uangalie kile kinachotawala maisha yako kweli. Mithali haiongei lugha ya kiroho isiyoshikika. Inaongea juu ya deni ulilochukua bila kufikiri, juu ya kazi unayoiahirisha kila asubuhi, juu ya masaa unayopoteza kwenye simu wakati mwanao anataka kuongea nawe.
Inagusa ulimi wako. Ile sentensi uliyoisema kwa mwenzi wako wiki iliyopita, ile uliyoifikiri ni ya kweli tu na kwa hiyo ilistahili kusemwa, bado inauma moyoni mwake. Mithali 15:1 haikuulizi kama ulikuwa sahihi; inakuuliza kama ulikuwa mpole.
Inagusa mwili wako na tamaa zako. Sura tano hadi saba haziongei kwa fumbo kuhusu uzinzi. Zinaeleza jinsi hatua ndogo, mtaa mmoja tu ulioupitia, ujumbe mmoja tu uliojibu, unavyoweza kubomoa kile ulichojenga miaka ishirini.
Inagusa upweke wako. Labda umeishi miaka mingi bila mtu anayekunoa, bila rafiki anayeweza kukwambia ukweli. Umezungukwa na watu wanaokusifu na hakuna anayekujua. Mithali 27:17 si methali nzuri tu; ni changamoto ya kutafuta angalau mtu mmoja utakayemruhusu aingie ndani.
Lakini sikiliza jambo hili kabla hujafunga ukurasa: baba aliyesimama mlangoni hakusimama pale kukuhukumu. Alisimama pale kwa sababu anakupenda na hataki uumie. Na Baba wa mbinguni, aliyetoa Mwanawe kwa ajili yako, anakuita kwa upole uleule. Ukigundua kwamba umeishi kwa upumbavu katika eneo fulani, hiyo si sababu ya kukata tamaa; ni mwanzo wa hekima. Kwa maana yule aliyefanywa kwetu hekima kutoka kwa Mungu alifanywa pia haki na utakaso na ukombozi. Unaweza kurudi mlangoni leo.
Imeelezwa kwa watoto
Watoto huipenda Mithali kuliko tunavyodhani, kwa sababu picha zake ni za wazi: sisimizi anayefanya kazi bila kuambiwa, mvivu anayegeuka kitandani kama mlango kwenye bawaba zake, mtu anayeshika mbwa masikio. Hizi ni picha zinazobaki akilini mwa mtoto miaka mingi.
Kwa maelezo mafupi kabisa, unaweza kumwambia mtoto hivi: Mungu alituumba na akajua ni njia gani nzuri ya kuishi. Mithali ni kama ramani anayotupa ili tusipotee. Katika ramani hiyo kuna njia mbili. Njia moja ni ya wenye hekima, wale wanaomsikiliza Mungu, na inaishia mahali pazuri. Njia nyingine ni ya wapumbavu, wale wanaofanya wanavyotaka tu, na inaishia mahali pabaya. Na jambo la kwanza kabisa la kujifunza ni hili: kumheshimu Mungu ndio mwanzo wa kuwa na akili nzuri.
Kwa watoto wadogo ni vizuri kuchagua methali moja tu kwa wiki, kuisema pamoja mara kadhaa, na kuitafutia mfano wa maisha halisi wa nyumbani. Kwa watoto wakubwa, unaweza kuwaonyesha jinsi mistari miwili katika methali moja inavyolinganishwa, na kuwaomba watunge yao wenyewe.
Kwenye Faith.network tumeandaa maelezo maalum ya Kitabu cha Mithali kwa makundi tofauti ya umri: kwa watoto wa miaka mitatu hadi sita, kwa wale wa miaka saba hadi kumi na miwili, na kwa vijana wa miaka kumi na miwili na kuendelea. Kila kimoja kina lugha, mifano na maswali yanayolingana na hatua ya mtoto husika, ili nyumbani au darasani mzungumze kwa kina kinacholingana na wanapoelewa.
Mwongozo wa vitendo wa kusoma Kitabu cha Mithali
Njia inayojulikana zaidi ni kusoma sura moja kila siku ya mwezi, sura inayolingana na tarehe. Ni njia nzuri ya kujizoeza, lakini ina hatari moja: unaweza kupitisha macho juu ya mistari thelathini kwa dakika tatu bila kugusa hata moja. Kwa hiyo ninashauri uchanganye njia mbili.
Kwa mwezi wa kwanza, soma sura moja kwa siku kama ilivyo, lakini kila siku chagua methali moja tu inayokuchoma, iandike kwa mkono wako kwenye daftari, na ubebe nayo siku nzima. Usiongeze. Methali moja iliyoishiwa ni bora kuliko sura thelathini zilizosomwa.
Kwa mwezi wa pili, badilisha mbinu na usome kwa mada. Fuatilia mada ya ulimi katika sura kumi hadi ishirini na tisa na uandike unachogundua. Kisha fuatilia mada ya pesa na kazi. Kisha mada ya hasira, ya urafiki, ya unyenyekevu. Kitabu hiki kimekusanywa bila mpangilio wa mada, kwa hiyo kazi ya kuunganisha ni yetu, na katika kazi hiyo ndipo hekima huingia moyoni.
Kabla hujaanza yote hayo, soma sura moja hadi tisa kwa mfululizo, kama barua ndefu. Zisome kwa sauti kama sauti ya baba mlangoni, kwa sababu hivyo ndivyo zilivyoandikwa. Zitakupa mfumo wa kuelewa mithali zote fupi zinazofuata.
Soma pia kwa unyenyekevu wa kitheolojia. Kumbuka kwamba methali ni kauli ya jumla, si ahadi ya kisheria, na kwamba Ayubu na Mhubiri wamewekwa katika Biblia hiyohiyo ili kutuzuia tusiwe wakatili kwa wanaoteseka. Ukikutana na mistari inayoonekana kupingana, kama Mithali 26:4 na Mithali 26:5, usikimbie. Ndiyo mafunzo yenyewe: hekima ni kujua ni methali ipi inafaa kwa wakati upi.
Mwishowe, soma Mithali kwa macho ya Kristo. Kila unapokutana na kiwango unachoshindwa kufikia, geuza hilo kuwa ombi. Ukisoma juu ya ulimi na ukagundua umeshindwa, mwambie Bwana. Ukisoma Mithali 31:10, "Mke mwema, ni nani awezaye kumwona? Maana kima chake chapita sana kima cha marijani," usiruhusu shairi hilo likuwe mzigo. Ni shairi la sifa, si orodha ya kupimwa. Na kumbuka kwamba yule anayefanya kazi zote hizo anafanya hivyo kwa sababu, kama mstari wa mwisho unavyosema, anamcha Bwana. Tunarudi pale tulipoanzia.
Soma sura chache kila siku, lakini omba kabla, na uache methali moja ikubadilishe. Baada ya mwaka mmoja wa kufanya hivyo, utakuwa mtu tofauti.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Nani aliandika Kitabu cha Mithali?
Sulemani ndiye mwandishi mkuu, na jina lake linatajwa katika Mithali 1:1, 10:1 na 25:1. Hata hivyo, kitabu chenyewe kinakiri waziwazi kwamba kina waandishi wengine: "maneno ya wenye hekima" katika 22:17 na 24:23, maneno ya Aguri mwana wa Yake katika sura thelathini, na maneno ambayo mama wa Mfalme Lemueli alimfundisha katika sura thelathini na moja. Zaidi ya hayo, sura 25 hadi 29 zilinakiliwa na watu wa Mfalme Hezekia miaka mingi baada ya kifo cha Sulemani. Kwa hiyo ni mkusanyiko uliohifadhiwa kwa uangalifu na kizazi baada ya kizazi chini ya uvuvio wa Roho Mtakatifu.
Kitabu cha Mithali kiliandikwa lini?
Sehemu kubwa ya mithali inatokana na enzi ya Sulemani, aliyetawala takribani mwaka 970 hadi 931 kabla ya Kristo, wakati Israeli ilipokuwa katika kilele cha amani na utajiri. Sehemu ya sura 25 hadi 29 ilikusanywa wakati wa utawala wa Hezekia, karibu mwaka 715 hadi 686 kabla ya Kristo, wakati wa uamsho mkubwa wa kiroho huko Yuda. Wasomi wengi wanaamini kwamba kitabu kilipata umbo lake la mwisho baada ya uhamisho wa Babeli. Hiyo haipunguzi mamlaka yake hata kidogo; badala yake inaonyesha uaminifu wa watu wa Mungu katika kutunza na kurithisha hekima waliyopewa.
Mithali 1:7 inamaanisha nini hasa?
Mstari huu unasema: "Kumcha BWANA ni chanzo cha maarifa; Bali wapumbavu hudharau hekima na adabu." Neno "chanzo" linamaanisha mwanzo, msingi, na hatua ya kwanza ya barabara. Kumcha Bwana si hofu ya kutishwa, bali ni heshima ya kina inayotambua ukuu wake na nafasi yetu mbele zake. Bila msingi huu mtu anaweza kukusanya maarifa mengi na bado kuishi maisha yaliyopotoka kabisa. Mithali inatuambia kwamba akili haitoshi; unahitaji mwelekeo, na mwelekeo huo unatoka kwa kumjua yeye aliyeumba yote.
Je, ahadi za Mithali ni ahadi zisizoshindwa?
Hapana, na hii ni muhimu sana kwa afya ya imani yetu. Methali ni aina ya fasihi inayoeleza jinsi mambo huwa mara nyingi katika ulimwengu ulioumbwa na Mungu mwenye haki, si dhamana ya kisheria inayomfunga Mungu. Mithali 22:6 inasema mtoto aliyeleewa vizuri hataiacha njia, na hiyo ni kweli ya jumla yenye nguvu, lakini si ahadi inayofuta uchaguzi huru wa mtoto. Ndiyo maana Mungu alituwekea pia Kitabu cha Ayubu, kinachoonyesha kwamba mwadilifu anaweza kuteseka. Soma Mithali kama hekima ya baba, si kama mkataba wa mahakama.
Kuna tofauti gani kati ya hekima na maarifa?
Maarifa ni kukusanya taarifa; hekima ni kujua la kufanya na taarifa hizo. Mtu anaweza kujua kila kitu kuhusu lishe bora na bado asile vizuri, au kujua Biblia yote kichwani na bado awe mkorofi nyumbani. Katika Kiebrania, neno la hekima lilitumiwa pia kwa mafundi stadi, wale walioweza kutengeneza kitu kizuri kwa mikono yao. Hekima ya Mithali ni ustadi wa kuishi mbele za Mungu: kujua wakati wa kusema na wa kunyamaza, wa kutoa na wa kuhifadhi, wa kusonga mbele na wa kusubiri. Na ustadi huo hujengwa kwa mazoezi ya miaka, si kwa siku moja.
Kwa nini Mithali 26:4 na 26:5 zinaonekana kupingana?
Mstari mmoja unasema usimjibu mpumbavu sawasawa na upumbavu wake, na unaofuata unasema umjibu sawasawa na upumbavu wake. Hii si kosa la mwandishi; ni ufundishaji wa makusudi. Mistari hii miwili imewekwa pamoja ili kutuonyesha kwamba hekima si mfumo wa kanuni za kiotomatiki. Wakati mwingine kujibu kunakuvuta kwenye ubishi usio na maana, na wakati mwingine kunyamaza kunamwacha mpumbavu akiamini yuko sahihi. Kazi yako ni kutambua wakati ni upi. Hii ndiyo tofauti kati ya kumjua Mungu na kufuata orodha tu.
Je, mwanamke wa Mithali 31 ni kipimo ambacho kila mwanamke lazima afikie?
Mithali 31:10 inaanza hivi: "Mke mwema, ni nani awezaye kumwona? Maana kima chake chapita sana kima cha marijani." Ni shairi la sifa lililopangwa kwa herufi za alfabeti ya Kiebrania, si orodha ya majukumu ya kila siku. Wanachuoni wengi wanaona kwamba linaelezea maisha yote ya mwanamke, si siku moja, na kwamba ni picha ya Hekima iliyoingia nyumbani na sokoni. Wanawake wengi wamebeba mzigo mzito kutokana na shairi hili, jambo ambalo halikuwa kusudi lake. Kiini chake ni mstari wa mwisho: mwanamke huyu anasifiwa kwa sababu anamcha Bwana.
Kitabu cha Mithali kinafundisha nini kuhusu pesa na deni?
Kinafundisha mengi na kwa uwazi wa ajabu. Kinasifu bidii ya kazi na kinakemea uvivu kwa maneno makali. Kinaonya juu ya kudhamini deni la mtu usiyemjua vizuri. Kinasisitiza uaminifu katika biashara, hasa katika mizani na vipimo. Na kinarudia mara kwa mara kwamba kumtendea maskini wema ni kumkopesha Bwana mwenyewe. Lakini juu ya yote, kinaweka utajiri mahali pake: heshima, jina jema na kumcha Bwana ni bora kuliko mali nyingi zenye taabu. Aguri katika sura thelathini anaomba asipewe umaskini wala utajiri, ili moyo wake usimsahau Mungu.
Kitabu cha Mithali kinahusiana vipi na Yesu Kristo?
Kwa njia mbili. Kwanza, Yesu ndiye Hekima yenyewe. Wakolosai 2:3 inasema ndani yake "zimesitirika hazina zote za hekima na maarifa," na alijitangaza kuwa mkuu kuliko Sulemani. Sura ya nane ya Mithali, inayomwelezea Hekima kama aliyekuwepo pamoja na Mungu tangu mwanzo, inapata utimilifu wake ndani ya Kristo. Pili, Yesu ndiye anayetuwezesha kuishi hekima hii. Hatuiishi kwa nguvu zetu bali kwa neema, kwa kuwa kwa mujibu wa 1 Wakorintho 1:30 amefanywa kwetu hekima itokayo kwa Mungu, na haki, na utakaso, na ukombozi.
Je, ni bora kusoma sura moja ya Mithali kila siku?
Ni mazoezi mazuri sana, hasa kwa sababu kitabu kina sura thelathini na moja, sawa na siku za mwezi. Lakini kuna hatari ya kusoma haraka bila kugusika. Ushauri ni huu: soma sura nzima, kisha chagua methali moja tu inayokuhusu siku hiyo, iandike, na uifikirie hadi jioni. Baada ya kumaliza mzunguko wa kwanza, jaribu kusoma kwa mada badala ya kwa sura, ukifuatilia mada kama ulimi, pesa, hasira au urafiki katika kitabu chote. Njia hiyo hukusaidia kuona jinsi mafundisho yanavyoshikamana.
Kwa nini hekima inaelezwa kama mwanamke katika Mithali?
Katika Kiebrania neno la hekima ni la jinsia ya kike kisarufi, na mwandishi anatumia hilo kwa ustadi wa kishairi. Anaunda picha mbili zinazopingana: Hekima anayeita barabarani akiwaalika watu kwenye karamu yake, na Upumbavu anayeita kutoka mlangoni akiwavuta kwenye njia ya mauti. Ni njia ya kufundisha kijana kwamba maisha si mfululizo wa maamuzi yasiyo na uhusiano, bali ni njia panda ya kudumu kati ya sauti mbili. Picha hii pia inaandaa mioyo yetu kwa ukweli wa Agano Jipya: hekima si dhana, ni mtu.
Kitabu cha Mithali kinatofautianaje na hekima ya mataifa mengine ya kale?
Kuna kufanana kwa nje. Sehemu ya Mithali 22:17 hadi 24:22 inafanana kwa karibu na maandiko ya Misri, na mataifa ya Mesopotamia yalikuwa na mikusanyiko ya methali. Mungu hakuogopa kutumia namna za kufundisha zilizojulikana wakati huo. Lakini tofauti ni ya msingi kabisa: hekima ya mataifa mengine ililenga mafanikio na maisha mazuri, wakati Mithali inaweka kila kitu chini ya Bwana wa agano, Mungu aliyewaokoa Israeli kutoka Misri. Mithali 9:10 inaonyesha wazi kwamba hekima yote inaanzia na kumjua Mtakatifu, si kwa mbinu za kufanikiwa.
Kwa kuhitimisha
Yule baba bado amesimama mlangoni. Amemaliza kusema, na sasa ni zamu ya mwanawe kutoka nje na kuanza kutembea. Hicho ndicho Kitabu cha Mithali kwa ufupi: si darasa la falsafa, bali maandalizi ya safari. Ndiyo maana kinaongea juu ya vitu vidogo vinavyoonekana kutokuwa vya kiroho, kama mizani ya sokoni, sauti ya jibu lako, kitanda unachochelewa kuondoka, na jina la rafiki unayemchagua. Mungu anajali maisha yako ya Jumatatu asubuhi.
Kumcha Bwana ndipo hekima yote inapoanzia.
Ukiondoka na kitu kimoja tu kutoka ukurasa huu, kiwe hiki: hekima si zawadi ya kuwa na akili nyingi, na wala si tuzo ya kuishi vizuri. Ni matunda ya kumjua Mungu, na anayemjua Mungu kwa ukamilifu ni yule aliyemwona Kristo. Anza na Mithali sura moja hadi tisa wiki hii, uzisome kwa sauti ukisikia sauti ya Baba akikuita. Kisha endelea polepole, methali moja kwa siku, ukiruhusu Roho Mtakatifu akunoe kama chuma kinavyonoa chuma. Njia ya hekima haianzi na jitihada kubwa; inaanza na hatua ndogo ya kwanza mlangoni.
JL Group
Philippines
Nigeria
Zimbabwe
India
Zambia
South Africa
Malawi
Indonesia
Kenya
DR Congo
Ghana
Nepal
Cameroon
Mozambique
Benin
Liberia
Pakistan
