Aklat ng Isaias: Ang Propeta ng Pag-asa at Kaligtasan

Panimula

Isang hari ang namatay, at kasama niyang nalibing ang katiyakan ng isang buong bansa. Limampu't dalawang taon nang nakaupo si Uzias sa trono ng Juda; para sa mga tao noon, siya ang katatagan, ang normal, ang pangkaraniwang araw. Nang mamatay siya, ang tanong na sumagi sa isip ng lahat ay: sino na ngayon ang mag-iingat sa amin? Sa taon ding iyon, isang lalaki ang pumasok sa templo at may nakita siyang hindi inaasahan: isang trono na hindi bakante. "Nakita ko ang Panginoon na nakaluklok sa isang luklukan," sabi niya, at ang laylayan ng damit ng Diyos ay pumupuno sa buong templo.

Sa gitna ng bumabagsak na mundo, ang aklat ng Isaias ay nagbubukas ng bintana sa isang trono na hindi natitinag. At doon nagsimula ang isa sa pinakamalawak, pinakamalalim, at pinakamaaliw na tinig sa buong Kasulatan. Sa gabay na ito, makikilala mo ang propeta, ang panahon niya, ang balangkas ng aklat, ang mga susing talata, at kung paano ang aklat na ito ang naging bukal ng mga salitang binanggit ni Jesus tungkol sa kaniyang sarili.

Ang tuon ng gabay na ito

Maraming pagbasa sa Isaias ang nakatuon lamang sa "mga hula na natupad." Ang gabay na ito ay may ibang tuon: ang kabanalan ng Diyos ang bukal ng aliw natin, hindi ang hadlang. Sa Isaias, ang paulit-ulit na pangalan ng Diyos ay "ang Banal ng Israel," at halos tuwing ginagamit ito, may kasama itong salitang "Manunubos." Ang Isaias ay walang alinlangan ang pinakamataas at pinakabanal na paglalarawan ng Diyos sa Lumang Tipan, at ang aklat ding ito ang may pinakamalapit at pinakamalambing na mga pangako. Hindi iyon magkasalungat. Iyon ang mensahe. Ang Banal ay lumapit; hindi tayo binitiwan ng kaniyang kabanalan, iniligtas tayo nito.

Ano ang sinasabi ng Bibliya tungkol sa aklat ng Isaias?

Nagsisimula ang aklat sa sariling pagpapakilala: "Ang pangitain ni Isaias na anak ni Amoz, na nakita niya tungkol sa Juda at Jerusalem, sa mga kaarawan ni Uzias, ni Jotham, ni Ahaz, at ni Ezechias, na mga hari sa Juda." Sa isang pangungusap, ibinigay na ang may-akda, ang lugar, at ang panahon. Si Isaias na anak ni Amoz ay naglingkod sa Jerusalem sa loob ng may apat na dekada o higit pa, mula sa taon ng pagkamatay ni Uzias (mga 740 B.C.) hanggang sa panahon ni Ezechias (Hezekias), at ayon sa tradisyon ng mga Judio ay namatay siya bilang martir sa ilalim ng masamang haring Manases. Ang pangalan niya mismo ay isang mensahe: Yeshayahu, "ang Panginoon ay kaligtasan." Maging ang mga pangalan ng kaniyang mga anak ay naging tanda sa bansa, gaya ni Shear-jashub, na ang ibig sabihin ay "ang nalabi ay magbabalik."

Ang panahon niya ay panahon ng lagim. Ang Asiria ay lumalaki na parang bagyo sa hilaga. Bumagsak ang Samaria noong 722 B.C., at ang sampung tribo sa hilaga ay natangay. Nang si Senaquerib naman ay pumaligid sa Jerusalem noong 701 B.C., iisang lungsod na lang ang nakatayo, at doon narinig ni Ezechias ang tinig ng Diyos sa pamamagitan ng propeta. Sa gitna ng pulitika, alyansa, buwis, at takot, isang tanong lang talaga ang itinatanong ng Isaias: sino ang pagkakatiwalaan ninyo?

Ang sagot ay hindi isang estratehiya kundi isang Persona. At ang unang bagay na isinisiwalat ng aklat tungkol sa Persona ay ang kaniyang kabanalan. Sa Isaias 6, narinig ng propeta ang mga serapin na sumasagutan: "Banal, banal, banal ang Panginoon ng mga hukbo: ang buong lupa ay puspos ng kaniyang kaluwalhatian." Ang tugon niya ay hindi paghanga kundi pagkasira: "Sa aba ko! sapagka't ako'y napahamak; sapagka't ako'y lalaking may maruming mga labi." Doon mismo, sa lugar kung saan siya nadurog, dumating ang paglilinis, at pagkatapos ang tawag. "At aking narinig ang tinig ng Panginoon, na nagsasabi, Sinong susuguin ko, at sinong yayaon sa ganang amin? Nang magkagayo'y sinabi ko: Narito ako; suguin mo ako" (Isaias 6:8). Pansinin ang pagkakasunod: kabanalan, pagkilala sa sarili, kapatawaran, misyon. Hindi nagsisimula sa sigasig ang paglilingkod sa Isaias. Nagsisimula ito sa mesa ng awa.

At ang awang iyon ay malinaw na sinasabi ng Diyos nang una pa. Sa Isaias 1:18 binabasag ng Panginoon ang lahat ng inaasahan natin sa isang inis na Diyos: "Magsiparito kayo ngayon, at tayo'y magmatuwiranan, sabi ng Panginoon: bagaman ang inyong mga kasalanan ay maging tila mapula, ay magiging mapuputi na parang niebe; bagaman maging mapulang gaya ng grana, ay magiging parang lana." Hindi sinasabi ng Diyos na hindi naman gaanong malaki ang kasalanan. Mapula talaga ito, kulay dugo, hindi natatanggal sa paglalaba. Ang sinasabi niya ay may kakayahan siyang gawing niyebe ang mantsa. Ang alok ay hindi paliwanag kundi paglilinis.

Kaya nang lumipas ang tatlumpu't siyam na kabanata ng paghatol at nagbukas ang kabanata 40, ang unang salita ay hindi "magbago kayo" kundi "aliwin": "Inyong aliwin, inyong aliwin ang aking bayan, sabi ng inyong Dios." Ang Diyos na sobrang banal para pagpasensiyahan ang kasalanan ay ang Diyos ding sobrang mapagmahal para iwan ang mga makasalanan. Iyan ang tinig ng Isaias, mula simula hanggang wakas.

Ang kabanalan ng Diyos ang siyang dahilan kung bakit maaasahan ang kaniyang pangako.

Ang tema na dumadaloy sa buong Bibliya

Hindi nag-iisang isla ang Isaias. Nakaugat siya sa nakaraan at umaabot sa kinabukasan. Ang Diyos na nagpakita sa kaniya sa templo ay ang Diyos ding nagpakilala sa Sinai bilang banal, at ang tipang binanggit niya sa mga hari ng Juda ay ang tipang ipinangako sa "Anak ni David." Kaya paulit-ulit ang mga sanggunian sa isang Haring darating mula sa lipi ni Isai (Isaias 11:1), sa isang trono na hindi mawawasak, at sa isang nalabing bayan na iingatan ng Diyos kahit sa gitna ng pagkawasak.

At sa gitna ng aklat, may lumitaw na hindi lubos maipaliwanag ng sinuman noon: ang Lingkod. Apat na awit tungkol sa kaniya ang matatagpuan (Isaias 42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13 hanggang 53:12). Sa umpisa, siya ang pinili ng Diyos na magdadala ng kahatulan sa mga bansa nang hindi nagmamalakas ng tinig. Pagkatapos, siya ang ilaw sa mga Gentil. Pagkatapos, siya ang tumatanggap ng suntok at lura nang hindi umaatras. At sa dulo, siya ang nasugatan hindi dahil sa sarili niyang kasalanan: "Nguni't siya'y nasaktan dahil sa ating mga pagsalangsang, siya'y nabugbog dahil sa ating mga kasamaan: ang pamamalo na ikinapayapa natin ay nakadagan sa kaniya; at sa pamamagitan ng kaniyang mga latay ay nangagaling tayo" (Isaias 53:5). Pitong siglo bago pa may krus sa labas ng Jerusalem, may naisulat na ganito.

Kaya hindi nakapagtatakang si Isaias ang pinakamadalas balikan sa Bagong Tipan sa mga propeta. Nang magsimulang mangaral si Juan Bautista, ipinakilala niya ang sarili gamit ang Isaias 40, isang tinig sa ilang. Nang isilang si Jesus, ang pangalang "Emmanuel" ay hango sa Isaias 7:14: "narito, isang dalaga ay maglilihi, at manganganak ng isang lalake, at tatawagin ang kaniyang pangalan na Emmanuel." Nang tumayo si Jesus sa sinagoga sa Nazaret, ang binuklat niyang balumbon ay Isaias, at ang binasa niya ay Isaias 61:1: "Ang Espiritu ng Panginoong Dios ay sumasa akin; sapagka't pinahiran ako ng Panginoon upang ipangaral ang mabubuting balita sa mga maamo; kaniyang sinugo ako upang magpagaling ng mga bagbag na puso, upang magtanyag ng kalayaan sa mga bihag, at magbukas ng bilangguan sa nangabibilanggo." Pagkatapos, tinupi niya ang balumbon at sinabing natupad ang kasulatang ito sa mismong araw na iyon.

Nang magpagaling si Jesus, sinabi ni Mateo na tinupad niya ang Isaias 53:4. Nang mabinyagan ang Etiope sa daan patungong Gaza, ang binabasa niya ay Isaias 53, at doon nagsimulang ipangaral sa kaniya si Jesus. Nang magsulat si Pedro tungkol sa pagdurusa, hiniram niya ang latay ng Lingkod. At nang isulat ni Juan ang huling pangitain ng Bibliya, ang mga bagong langit at bagong lupa, ginagamit niya ang mga larawang binuksan ng Isaias 65 at 66. Buksan mo ang Isaias sa anumang panig, at parang nakikita mo si Cristo sa likod ng manipis na kurtina.

Balangkas at pangunahing tema

Animnapu't anim na kabanata ang Isaias, at may malinaw na hugis. Ang unang malaking bahagi, kabanata 1 hanggang 39, ay puno ng tunog ng paghatol at ng krisis ng Asiria. Nagbubukas ito sa isang paglilitis: mahal ng Diyos ang kaniyang bayan, ngunit ang bayan ay puno ng relihiyon na walang katarungan (kabanata 1), puno ng pagmamalaki (kabanata 2 at 3), at ng ubasang hindi namumunga (kabanata 5). Sa gitna ng bahaging ito ay ang pangitain sa templo (kabanata 6), ang pakikipagtalo kay Ahaz na mas gusto pang magtiwala sa Asiria kaysa sa Diyos (kabanata 7), at ang mga pangako tungkol sa Bata na darating (kabanata 9 at 11). Mula kabanata 13 hanggang 23, ang tingin ay lumalawak sa mga bansa: Babilonia, Moab, Damasco, Ehipto, Tiro. May Panginoon ng lahat ng lupa, hindi lamang ng Juda. Sa kabanata 24 hanggang 27 ay may malawakang pangitain ng katapusan, kasama ang pangakong lalamunin ng Diyos ang kamatayan magpakailanman. Sumusunod ang serye ng mga "sa aba" sa kabanata 28 hanggang 35, na tumutuligsa sa mga alyansang pulitikal at nagtatapos sa daang tinatawag na Daan ng Kabanalan. Pagkatapos, ang kabanata 36 hanggang 39 ay salaysay na naman: ang pagsalakay ni Senaquerib, ang panalangin ni Ezechias, ang milagrosong pagligtas ng Jerusalem, at ang huling babala tungkol sa Babilonia.

Ang ikalawang malaking bahagi, kabanata 40 hanggang 55, ay parang biglang pagbukas ng bintana. Ang tono ay hindi na paghatol kundi kaaliwan. Kinakausap nito ang bayan na parang nasa pagkatapon na sa Babilonia, at ang mensahe ay: hindi kayo nakalimutan. Dito matatagpuan ang mga pinakamalalaking talata tungkol sa kadakilaan ng Diyos kompara sa mga diyos-diyosang gawa ng kamay, ang tawag kay Ciro bilang instrumento ng Diyos, ang apat na awit ng Lingkod, at ang paanyaya sa lahat ng nauuhaw na lumapit at kumain nang walang bayad (kabanata 55). Sa gitna ng bahaging ito ay ang pahayag na sumasabog sa maliit na pananaw natin: "Sapagka't ang aking mga pagiisip ay hindi ninyo mga pagiisip, o ang inyong mga lakad man ay aking mga lakad, sabi ng Panginoon" (Isaias 55:8).

Ang huling bahagi, kabanata 56 hanggang 66, ay nakatingin naman sa hinaharap ng bayan na nakabalik na ngunit nabubuhay pa rin sa kalahating katuparan. May pagtutuwid sa pagkukunwari, may panawagan sa tunay na pag-aayuno na naglalabas ng bilanggo (kabanata 58), may pagtatapat na ang kasalanan ang naging pader sa pagitan nila at ng Diyos (kabanata 59), at may nakasisilaw na pangako ng bagong Jerusalem at bagong sanlibutan. Ang tatlong bahagi ay parang tatlong tinig na iisa ang kanta: ang Banal ay hindi matitiis ang kasalanan, ang Banal ay hindi bibitiw sa kaniyang bayan, at ang Banal ay gagawa ng bago.

Mga mahalagang talata mula sa aklat na ito

Kung tatlong talata lang ang bibitbitin mo mula sa Isaias, ito ang piliin mo.

Ang Isaias 9:6 ay ang bugtong na tinatanggap natin bilang katuparan sa Belen: "Sapagka't sa atin ay ipinanganak ang isang bata, sa atin ay ibinigay ang isang anak; at ang pamamahala ay malalagay sa kaniyang balikat: at ang kaniyang pangalan ay tatawaging Kamanghamangha, Tagapayo, Makapangyarihang Dios, Walang hanggang Ama, Pangulo ng Kapayapaan." Isipin mo ang konteksto: mga bansa ang naglalaban, mga bota ang tumatapak, mga damit ang nababalot ng dugo (talata 5). Ang sagot ng Diyos sa isang mundong sumisira sa sarili ay hindi hukbo kundi sanggol. At ang sanggol na iyon ay tinawag na Makapangyarihang Diyos. Dito nagtatagpo ang kabanalan at ang lapit: ang Banal ng Israel ay naging bata na kayang kalungin.

Ang Isaias 40:31 ay tumutugon sa isang partikular na hinaing. Sa talata 27 ay may nagrereklamo na nakalimutan ng Diyos ang kaniyang daan. Ang sagot ay hindi "kaya mo pa iyan," kundi isang paalala kung sino ang Diyos: hindi siya nanghihina, hindi siya napapagod, at hindi natatapos ang kaniyang pang-unawa. Pagkatapos: "Nguni't silang nangaghihintay sa Panginoon ay mangagbabagong lakas; sila'y paiilanglang na may mga pakpak na parang mga aguila; sila'y tatakbo at hindi mangapapagod; sila'y magsisilakad at hindi manganghihina." Hindi ito talata tungkol sa pagsisikap. Talata ito tungkol sa paghihintay, at ang paghihintay dito ay hindi pagtitiim ng bagang kundi paglipat ng bigat sa Isa na hindi nabibigatan.

Ang Isaias 53:5 ang gitna ng buong aklat. Apat na pandiwa ang gumugulat: nasaktan, nabugbog, ikinapayapa, nangagaling. At apat na panghalip na hindi maiiwasan: ating mga pagsalangsang, ating mga kasamaan, ikinapayapa natin, nangagaling tayo. Doon sa talata 6 ay ipinaliwanag pa: "Tayong lahat na gaya ng mga tupa ay naligaw; tayo ay tumungo bawa't isa sa kaniyang sariling daan; at ipinasan sa kaniya ng Panginoon ang kasamaan nating lahat." Ang salitang "ipinasan" ay hindi aksidente. Hindi lang nangyari kay Jesus ang krus; may nagpasan sa kaniya nito. Ang Ama ang nagpasan, at ang Anak ang tumanggap. Dito sinasagot ng Isaias ang tanong na binuksan ng kabanata 6: paano makakatayo ang isang taong may maruming labi sa harap ng Banal? Sagot: dahil may Isang malinis na tumayo sa lugar niya.

Isang praktikal na gabay sa pagbabasa ng Isaias

Marami ang huminto sa Isaias sa kabanata 10 at hindi na nakabalik. Ang problema ay hindi ang aklat kundi ang paglapit dito. Kaya heto ang isang paraan na makatutulong.

Simulan mo sa mga pintuan, hindi sa unang pahina. Basahin mo muna ang kabanata 6, ang pangitain sa templo, dahil doon nakuha ng propeta ang kaniyang boses. Pagkatapos, tumalon ka sa kabanata 40, ang pagbubukas ng aliw, at tapusin ang buong kabanata nang minsanan. Pagkatapos ay basahin ang 52:13 hanggang 53:12 nang tuluy-tuloy, mabagal, at kung kaya mo, malakas ang pagbasa. Pagkatapos ay kabanata 55, ang paanyaya sa nauuhaw. Sa apat na kabanatang ito ay nasa kamay mo na ang buong hugis ng aklat: kabanalan, kaaliwan, kapalit na paghihirap, at paanyaya.

Pangalawa, alalahanin ang tatlong tanong tuwing magbubukas ka ng bagong kabanata. Sino ang kinakausap dito, ang bayan ng Diyos o ang mga bansa? Anong panahon ang tinutukoy, ang krisis ng Asiria o ang pagkatapon sa Babilonia o ang panghuling kaharian? At paano inilalarawan ang Diyos sa kabanatang ito? Kapag nasagot mo ang tatlo, hindi ka na malito kahit sa mga bahaging mahirap, gaya ng mahahabang orakulo sa kabanata 13 hanggang 23.

Pangatlo, huwag laktawan ang salaysay sa kabanata 36 hanggang 39. Iyan ang tulay ng buong aklat. Dito nagkatotoo ang pinag-aralan ni Ezechias: nang dumating ang liham ng banta, hindi siya sumagot ng pulitika, iniladlad niya ito sa harap ng Panginoon at nanalangin. Iyon ang praktikal na hugis ng pagtitiwalang ipinangangaral ng Isaias sa loob ng apatnapung taon.

Pang-apat, magtabi ng papel at gumawa ng dalawang hanay habang nagbabasa. Sa isang hanay, isulat ang mga pangalan at paglalarawan ng Diyos na nasasalubong mo, gaya ng "ang Banal ng Israel," "ang iyong Manunubos," "ang Manlilikha," "ang Pastol." Sa kabila, isulat ang mga pangako na tumatama sa iyo ngayon. Sa dulo ng aklat, may hawak ka nang isang personal na aklat ng dasal na hango sa Kasulatan.

Panghuli, magbasa ng maliit na bahagi araw-araw kaysa maraming kabanata isang beses lang sa isang linggo. Tatlumpu't tatlong araw, dalawang kabanata bawat araw, ay sapat na para matapos ang buong Isaias. Kung ito ang unang beses mo, subukan ang mga kabanata 1 hanggang 12, pagkatapos 36 hanggang 55, pagkatapos ang natitira. Ang tula ay bumabaon kapag hinahayaan mong maglagi.

Hindi ka lang nagbabasa ng propesiya; nakikinig ka sa isang tinig.

Ang Salamin

Malamang, ang dahilan kung bakit mahirap para sa iyo ang Isaias ay hindi dahil sa haba nito. Nakikita ka nito.

Nakikita nito ang mga Linggo na kumanta ka nang buong lakas at pagkatapos ay mainit ka sa asawa mo sa sasakyan pauwi. Kabanata 1 iyon: ang mga handog na sagana, ang mga kamay na nakataas sa panalangin, at ang tanong ng Diyos na "nasaan ang katarungan?" Nakikita nito ang paraan mo ng paghawak sa pera at oras, kung paano ka natutong gumawa ng sarili mong alyansa gaya ni Ahaz, na hindi naman kaila-kilabot na kasalanan kundi isang tahimik na desisyon: mas maaasahan ang kalkulasyon ko kaysa sa pangako ng Diyos. Nakikita nito ang pagod mo, ang uri ng pagod na hindi na naaalis ng tulog, at hindi nito sinasabing magpursigi ka pa. Sinasabi nito na may Diyos na hindi napapagod at ikaw ay nabubuhay na parang siya ang nangangailangan ng tulong mo.

At nakikita nito ang lugar kung saan ikaw ay nag-iisa. Ang gabing walang nakakaalam kung gaano ka nalulunod. Ang kasalanang paulit-ulit mong ipinagtatapat at kinakabahan kang baka nagsawa na ang Diyos. Sa lugar na iyon, ang Isaias 1:18 ay hindi teolohiya, iyon ay paanyaya na may pintuang bukas: mapula man, magiging maputi na parang niyebe. Hindi dahil hindi na iyon mabigat, kundi dahil may Isang nagdala ng bigat.

Kaya heto ang tanong na iniiwan sa iyo ng aklat na ito. Nang tanungin ng Panginoon, "Sinong susuguin ko?" hindi humingi ng detalye ang propeta. Sumagot siya matapos malinis ang kaniyang labi. Ano ang pinipigil mong isuko dahil hinihintay mong maging kwalipikado ka? Ang Isaias ay hindi nangangailangan ng magiting na tao. Nangangailangan ito ng taong tumatanggap ng awa at pagkatapos ay nagsasabing, narito ako.

Ipinaliwanag para sa mga bata

Ang Isaias ay may salitang malalim at larawang matapang, ngunit ang gitna nito ay kayang ikuwento sa isang bata. Ganito ang isang simpleng paraan: may isang lalaking pumasok sa bahay ng Diyos at nakita niya kung gaano kaganda at kalinis at kadakila ang Diyos. Nakaramdam siya ng takot dahil alam niyang hindi siya malinis. Pero hindi siya pinalayas ng Diyos. Nilinis siya ng Diyos, at pagkatapos ay tinawag siya para magdala ng mabuting balita sa mga tao. At ang pinakamagandang balita na ipinasabi ng Diyos ay ito: darating ang isang Bata na magiging Hari, at siya ang magtatanggal ng mga sugat ng mundo dahil siya mismo ang tatanggap ng sakit.

Mabuting idagdag na si Jesus ay nagbasa mula sa aklat ni Isaias sa harap ng lahat, at pagkatapos ay sinabi niyang siya ang tinutukoy nito. Iyon ang magiging pinakamahalagang bahagi para sa isang batang nagsisimula pa lamang mag-ugnay ng Lumang Tipan at ng Ebanghelyo. Maaari ka ring gumamit ng larawan: ang aklat ni Isaias ay parang isang liham na naunang naipadala tungkol sa isang bisitang darating.

May mga espesipikong paliwanag na inihanda para sa iba't ibang edad: para sa mga preschool na tatlo hanggang anim na taon, na nakatuon sa larawan ng Diyos na nagliligtas at nagmamahal; para sa mga elementarya na pito hanggang labindalawa, na may kasamang mga kuwento tungkol kay Ezechias at sa Lingkod; at para sa mga kabataang labindalawa pataas, na kayang harapin ang mga tanong tungkol sa propesiya, katarungan, at kung bakit ang mga latay ng Lingkod ang naging kagalingan natin. Piliin ang antas na akma sa bata sa harap mo, at huwag matakot na banggitin ang mga bahaging hindi ka pa nakauunawa nang lubos. Ang pagbabasa nang magkasama ay bahagi na ng aral.

Mga madalas itanong

Bilang pagtatapos

Ang aklat ng Isaias ay nagsisimula sa isang bansang nawalan ng hari at nagtatapos sa isang mundong nabago. Sa pagitan ng dalawa ay may isang tinig na hindi tumitigil sa pagsasabi ng magkasamang katotohanan: banal ang Diyos, at ang Banal na ito ang Manunubos mo. Doon nakasalalay ang lahat. Kung mas mababa ang kabanalan ng Diyos, mas mahina rin ang halaga ng krus. At kung hindi lumapit ang Banal, walang sinumang makakatayo sa kaniyang harapan.

Kaya kung isang bagay lang ang bibitbitin mo mula sa pahinang ito, hayaan itong maging ito: ang mga latay ng Lingkod ay hindi aksidente sa kasaysayan kundi ang paraan ng Banal na Diyos para maging maputi ang mapula. Iyan ang dahilan kung bakit kayang aliwin ang bayan ng Diyos, at iyan din ang dahilan kung bakit makapagsasabi ang isang taong may maruming labi na narito ako, suguin mo ako.

Ang susunod na hakbang ay simple. Buksan ang Isaias 6 mamayang gabi, basahin ito nang malakas, at manatili sa talatang walo. Pagkatapos, tumungo sa Isaias 53 at basahin ito nang parang liham na para sa iyo, dahil iyon nga ang layunin nito. At habang nagbabasa, tandaan na pitong siglo bago pa isilang si Jesus, may nakasulat na tungkol sa kaniya. Hindi nagmamadali ang Diyos, ngunit hindi rin siya nakakalimot.